عراق ( الجمهوریه العراقیه)

 

 

اماکن زيارتي و سياحتي عراق  محمد رضا قمي

اماکن زيارتي و سياحتي عراق           محمد رضا قمي

مقدمه :   

«زيارت، يکي از سازنده ترين برنامه هاي تربيتي مکتبِ ماست که هم تقدير و احترام به پاکيها و فضيلتها ومجاهدتهاست. هم الهام گرفتن از اولياي دين و پاک ساختن روح و جان در حرم مطهّر معصومين(عليهم السلام).

سرزمين عراق، قبور مطهّر و نوراني تعدادي از امامان ما و شخصيّتهاي برجسته شيعه را در بردارد. «کربلا»، کعبه دل و جان ماست. «نجف»، کوي ولايت است و «کاظمين» و «سامرّا»، کهرباي جانهاي شيفته دوستداران اهل بيت(عليهم السلام).

زيارت عتبات عاليات و چهره نهادن بر تربت مقدّس امامان، بوسه زدن بر ضريح منوّر آن پاکان، همواره مورد اشتياق و آرزوي ديرين دلدادگان عترتِ مصطفي(صلي الله عليه وآله)و مورد تأکيد فراوان اهبيت(عليهم السلام) بوده است.

امروز، اين شوق، در دلهاي ما افروخته تر است و زيارت قبور امامان در اين سرزمين و ديدار از اماکن مقدس و جاهاي ديدني و خاطره انگيز در اين ديار فراهم شده است.

آنچه در اين مجموعه تقديم شما زائران محترم عتبات عاليات مي شود،اطلاعاتي است در باره اماکن ديدني و آثار مقدّس اين سرزمين. بديهي است هر چه شما عزيزان با تاريخ گذشته اسلام و شخصيتهاي بزرگوار آيين مان، آشناتر شويد، اين زيارت برايتان شيرين تر و خاطره انگيزتر خواهد بود.

خرسنديم که اين مجموعه را به عنوان راهنماي شما زائران عزيز که عازم کوي عشق و ايثاريد، تقديم کنيم. باشدکه زيارتي باشناخت و معرفت بيشترداشته باشيد و ازاين سفر، بيشترين توشه معنوي رابرگيريد. ان شاءالله.

معاونت آموزش و تحقيقات  بعثه مقام معظّم رهبري

عـراق

سرزمين «عراق» يا «بين النهرين»، بنابر کاوشهاي باستان شناسان، يکي از کهنترين جايگاههاي سکونت انسان و تمدن بشري است و پيشينه تاريخي آن به هزاران سال پيش از ميلاد مسيح(عليه السلام) باز مي گردد. نام «عراق»، بنا به گفته مورّخان برگرفته از موقعيت جغرافيايي آن; يعني نزديکي و مجاورتش با آب است; زيرا عرب هر سرزميني را که داراي صحرا و درخت باشد و در مجاورت دريا يا رودخانه قرار گيرد عراق گويد، و يا آنکه برگرفته از نام فارسي «ايران شهر» يا «ايراک» به معناي سرزمينهاي پست است که پس از تعريب، عراق گرديده است. برخي از مستشرقان، نام اين سرزمين را برگرفته از کلمه آراميِ «آراکا» مي دانند که به معناي سرزمين مقدس مي باشد.

همسايگان عراق عبارتند از: ترکيه در شمال، ايران در شرق، اردن و سوريه در غرب و عربستان و کويت در جنوب.

مساحت عراق 713/446 کيلومتر مربع و معادل يک سوّم (31) ايران است. اين کشور از دو بخش «کوهستاني»(1)و «دشت و صحرا» تشکيل شده و (بجز شمال آن) داراي آب و هواي سرد و خشک و گزنده در زمستان و گرم و سوزان در تابستان است. ملّت عراق از همزيستي چندين قوم تشکيل يافته که عبارتند از:

عرب; که اکثريت ساکنان اين سرزمين را تشکيل داده است.

کُرد; که در بخش شمالي اين کشور سکونت دارند و طبق برخي آمار، 17% جمعيت عراق را تشکيل مي دهند.

ايراني; که در شهرهاي مذهبي عراق و مناطق مرزي ميان ايران و عراق سکونت دارند.

ترک; که در برخي استانهاي شمالي هم مرز با ترکيه زندگي مي کنند.

همچنين ارامنه و آشوريان، اقليتهاي بسيار کوچکي را در اين کشور تشکيل مي دهند.

دين مردم عراق عبارت است از اسلام (سنّي حنفي ـ شيعه)، مسيحي، يهودي، صابئه، و ... ليکن اکثريت مردم عراق را مسلمانان شيعه تشکيل مي دهند و بر اساس برخي آمار غير رسمي، شيعيان متجاوز از 60% مردم عراق اند.

در عراق دو رودخانه مهم; يعني دِجْله و فُرات و

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ مناطق کوهستاني حدود يک هشتم (81) سرزمين عراق را در بر گرفته است.

چندين رود کوچک; مانند غرّاف، ديالي، خابور، زاب کبير و زاب صغير جريان دارد، از اين رو سرزميني حاصلخيز و داراي کشاورزي گسترده است. عراق دشتها و صحراهاي بزرگ ديگري نيز دارد که بخش عمده غرب و جنوب غربي اين کشور را در بر گرفته و اين سرزمينها قسمتي از صحراي بزرگ «بادية الشام» را تشکيل مي دهد.

گفتني است که اروندرود نيز مرز مشترک ايران و عراق در منطقه جنوب ايران است.

* * *

پيشينه تاريخي عراق

عراق داراي پيشينه تاريخي بسيار کهن بوده و يکي از قديمي ترين تمدنهاي بشري را در خود پرورانده و جاي داده است; از اين رو، در جاي جاي عراق آثار تارخي و باستاني متعلّق به دوره هاي گوناگون; از هزاران سال پيش از تولد حضرت مسيح(عليه السلام) تا پس از ظهور اسلام را مي توان ديد، سير تاريخيِ حکومتها و خاندانهاي حاکم بر عراق بدين شرح است:

1 ـ سومريان (4500 ق.م ـ 2300 ق.م)

در اين دوره، ملّت سومر در بخش جنوبي عراق و در دو سمت رودخانه هاي دجله و فرات سکونت داشته اند و بنا بر کاوشهاي باستانشناسان، اين قوم که نژاد آنها

همچنان مورد ترديد است، داراي تمدن کشاورزي قابل توجهي بوده و چندين شهر را به نامهاي: «ارک»، «اريدو»، «لاجش» و جزاينها پايه ريزي کرده بودند. پايتخت اين سلسله حاکم، شهر باستانيِ «اور» بوده است.

سومريان بر اثر حملات جنگجويان اکدي از ميان رفتند.

2 ـ اَکديان (4500 ق.م ـ 2300 ق.م)

همزمان با حکومت سومريان در جنوب عراق، در ميانه عراق سلسله ديگري از مردمان سامي نژاد زندگي مي کردند و داراي شهرهاي آبادي همچون: «بورسيبا»، «کيش»، «نفَّر»، «اجاده» و جز اينها بودند و همواره بر سر تصاحب زمينهاي کشاورزي با دولت جنوبي خود به نزاع بر مي خاستند تا آنکه در سال 2750 ق.م مردي به نام «سرجون اَکدي» در ميان آنان به قدرت رسيد و توانست با جنگها و حملات خود سومريان را نابود و سرزمينهاي آنان راتصاحب کند،ليکن ملّت شکست خورده سومري بار ديگر توانست اکديان را در حملات خود شکست دهد. پس از آن حاکمان سومري و اکدي به توافق رسيدند و در سال 2500 ق.م، کشور يکپارچه اي به نام «اکد و سومر»، که تماميِ ميانه و جنوب عراق را در بر مي گرفت، به پا داشتند.

3 ـ ايلاميان (عيلاميان)

اينان مردماني بودند که در منطقه کوهستاني

شمال خوزستان زندگي مي کردند و پايتختشان شهر شوش بود. داراي دولتي مقتدر و جنگجوياني دلير بودند. سربازان ايلامي در سال 2320 ق.م به سرزمين اکديان حملهور شدند و پس از اشغال پايتخت آنان، پادشاه
اکدي را به اسارت خود در آوردند و بتدريج نفوذ و سيطره خود را بر سر تا سر ميانه و جنوب عراق گسترش  دادند.

4 ـ بابليان (2200 ق.م)

يکي از قبايل سامي به نام «عموريان» که همواره در کناره هاي درياي مديترانه سکونت داشتند، به منظور دست يابي به منابع آب و کشاورزي، به سمت شرق حرکت کرده و سرزمينهاي مياني عراق را به اشغال خود در آوردند و پايتخت خود را شهر بابل (در نزديکي حلّه کنوني) قرار دادند. دهها سال ميان عموريان و ايلاميان جنگها در گرفت و همچنان ادامه داشت تا آنکه ششمين پادشاه عموري با قدرت تمام به جنگ ايلاميان رفت و پس از شکست دادن ارتش آنان، شهر شوش پايتخت ايلاميان را به اشغال خود درآورد و بدين ترتيب امپراتوري عظيم خود را پايه ريزي کرد که از آن پس به نام «امپراتوري بابليان» شهرت يافت. او شهر بابل را به اوج عظمت و شکوه و جلال رسانيد که امروزه آثار آن زينت بخش موزه هاي جهان است.

5 ـ آشوريها (1300 ق.م ـ 606 ق.م)

يکي از قبايل سامي آشوريان هستند که در سال 3000 ق.م به شمال عراق هجرت کردند. آنان نخست جزو قلمرو سومريان و سپس بابليها قرار گرفتند. مردمان اين قوم به شجاعت و جنگجويي شهرت داشتند; و به همين جهت نيروي نظامي دو حکومت پيشين را تشکيل مي دادند. آنها پس از ضعف دولت بابليها، نخست ايالات اطراف خود و سپس بابل را اشغال کردند و همچنان به توسعه امپراتوري خويش مشغول بودند تا آنکه در سال 800 ق.م سرتاسر عراق و سرزمينهاي شرق درياي مديترانه و شمال آن را تا حدود ارمنستان در سيطره خود داشتند. پادشاه «سرجون دوم» و فرزندش «سنحاريب» يکي از مشهورترين پادشاهان اين امپراتوري بودند.

6 ـ کلدانيها (606 ق.م ـ 539 ق.م)

پس از ضعف امپراتوري آشور، در نتيجه شورش مردمان تحت فرمان آنها در ايالات دوردست و اختلافات داخلي، يکي از قبايل سامي به نام «کلدو» که در جنوب عراق به دامداري مشغول بودد، سر به شورش برداشته و با سربازان آشوري به نبرد بر خاست. وسرتاسر جنوب عراق را اشغال نمود و سپس شهر بابل را به تصرف درآورد و آنگاه به همراه پادشاه ماد، پايتخت آشوريان را مورد حمله قرار داد و پس ازاشغال آن، سرزمينهايشان راميان قوم خود تقسيم کرد. کلدانيها در سال 606 ق.م

آشوريها را نابود ساختند و دولت بابليان جديد را در شهر بابل پايه ريزي کردند.

يکي از مشهورترين پادشاهان آنان به نام «نَبوکَدنَصَر» يا «بُخت نصر» بود که 40 سال پادشاهي نمود و مصريان را شکست داد و پايتخت يهوديان (اورشليم) را تسخير و ويران کرد و هزاران يهودي را به اسارت گرفت و به بابل آورد. در دوران اين پادشاه علم رياضيات و نجوم پيشرفت فراواني کرد و تقسيم شبانه روز به 24 ساعت و هر ساعت به 60 دقيقه و هر دقيقه به 60 ثانيه، و تعيين ماههاي خورشيدي و قمري و پيش بيني خسوف و کسوف و جز اينها، از اکتشافات اين دوره است.

7 ـ مادها و پارسها (539 ـ 331 ق.م)

دو قوم ماد و پارس همراه قوم پارت از نژاد آريايي بوده و جمعاً اقوام ايراني را تشکيل مي دادند. مادها در غرب و پارسها در جنوب ايران سکونت داشتند. ابتدا مادها دولتي تشکيل دادند و سپس به رهبري کورش دولت هخامنشي را بنيادگذاري کردند. اين دولت با غلبه بر عراق، آسياي صغير و مصر توانست دولتي مقتدر و ثروتمند را در مناطق مذکور تأسيس کند. داريوش هخامنشي نيز پس از کورش يکي از مقتدرترين شاهان هخامنشي است. پايتخت اين دولت تخت جمشيد بوده است. دولت مزبور با حمله اسکندر مقدوني از بين  رفت.

8 ـ يونانيها (331 ـ 247 ق.م)

اسکندر کبير پس از به قدرت رسيدن در يونان، به جنگ با ايرانيها شتافت و نخست آسياي صغير را اشغال کرد و سپس در سال 331 ق.م موفق شد و سرتاسر عراق را تحت سيطره خود در آورد. پس از مرگ اسکندر «سلوکي» به حکمراني عراق رسيد و دولت سلوکيان را در عراق ايجاد کرد که تا سال 247 ق.م دوام يافت.

 9 ـ پارتيان (247 ق.م ـ 226 م)

اينان يکي از اقوام آريايي ساکن در خراسان کنوني بودند که بتدريج متصرفات خود را توسعه دادند و عاقبت سلوکيان را از ايران و عراق راندند و خود جايگزين آنان شدند و شهر تيسفون را پايتخت خويش قرار دادند. پارتيان 473 سال حکومت راندند و عاقبت «آردوان» آخرين پادشاه آنان در سال 226 م. توسط سلسله ساسانيان از ميان رفت.

10 ـ ساسانيان (226 م ـ 652 م)

اين امپراتوري چهار قرن عراق را در تصرف خود داشت و پايتخت آن شهر تيسفون بود، تا اين که عاقبت در سال 16 هجري ارتش اسلام لشکريان ايراني را شکست داد و دين مُبين اسلام وارد عراق و ايران گرديد. در دوره حکمراني ساسانيان، عراق پيشرفتهاي فراواني در زمينه هاي کشاورزي و شهرسازي کرد که بسياري از آثار آن تا صدها سال بعد باقي بود.

دوره اسلامي

 ارتش اسلام در سال 14 يا 15 هـ . به فرماندهي سعد بن ابيوقّاص به عراق حمله کرد و عاقبت طي چند سال جنگ، در سال16 هجري، ارتش ساساني را شکست داد و عراق را به تصرف درآورد. از اين تاريخ، عراق جزئي از متصرّفات اسلامي گرديد که خليفه از مدينه بر آن حکم مي راند. اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب(عليه السلام) براي نخستين بار در سال 36 هـ . شهر نوبنياد کوفه را پايتخت خود قرار داد و از آنجا بر سرتاسر جهان اسلام حکم مي راند.

امويان (41 هـ . ـ 132 هـ .)

پس از شهادت اميرمؤمنان(عليه السلام) در سال 40 هـ . قـ . و انتقال خلافت به امويان، عراق که مرکز آن دمشق بود، بخشي از امپراتوري امويان گرديد و سيطره آنان بر عراق تا سال 132 هـ . ادامه يافت.

عباسيان (132 ـ 656 هـ .)

پس از سقوط امويان، ابوالعباس سَفّاح نخستين خليفه عباسي در سال 132 هـ . قـ . در شهر هاشميه (نزديک کوفه) اعلان خلافت عباسي نمود. 37 خليفه عباسي، 524

سال از عراق بر جهان اسلام حکومت راندند، و سرانجام آخرين خليفه عباسي، مستعصم بالله در سال 656 هـ . قـ . هلاکوخان مغول شکست خورد و از بين رفت.

ايلخانيان (656 ـ 738 هـ .)

پس از مرگ هلاکوخان، عراق از سوي جانشينان او که «ايلخانيان» ناميده مي شدند، به مدت 80 سال اداره شد. برخي از ايلخانان مسلمان بودند و عاقبت، سلسله آنان توسط شيخ حسن جلائري منقرض گرديد.

جلائريان (738 ـ 813 هـ .)

اين خاندان مدت 75 سال بر عراق حکومت راندند.

آق قويونلو و قراقويونلو (813 ـ 914 هـ .)

اين دو ايل ترک تبار، مدت يک قرن در عراق حکومت کردند.

صفويان (914 ـ 941 هـ .)

شاه اسماعيل صفوي درسال 914 هـ . قـ . بغداد را فتح کرد. و پس از او فرزندش شاه تهماسب تا سال 941 هـ . قـ . عراق را جزو متصرّفات خود داشت. در اين سال عراق از سوي سلطان سليمان قانوني، پادشاه عثماني، مسخّر گرديد. البته در دوران سلطنت شاه عباس صفوي (در سال 1033) عراق بار ديگر به تصرف صفويان درآمد و تا

سال 1049 ادامه يافت. در اين سال سلطان مراد چهارم، خليفه عثماني، بغداد را فتح کرد و عراق را به تصرف خود درآورد.

عثمانيان (1049 ـ 1335 هـ . قـ .)

عراق عملا از سال 941 هـ . بجز در سالهاي 1032 تا 1049 هـ . قـ . و در دوره سلطنت نادرشاه افشار در سال 1146 هـ . قـ . که مدت کوتاهي عراق را تسخير نمود، همواره جزئي از ولايات حکومت عثماني بود و توسط واليان منصوب از سوي دربار عثماني اداره مي شد. سيطره آنان بر عراق تا جنگ جهاني اوّل ادامه يافت.

انگليسيها (1917 م ـ 1924 م)

ارتش عثماني پس از شکست سخت خود از ارتش انگلستان، به سوي ترکيه عقب نشيني کرد و در روز 11 آوريل 1917 ميلادي لشکريان فاتح به سرکردگي «ژنرال مود» وارد بغداد شدند و بدينگونه عراق جزو متصرفات بريتانيا قرار گرفت.

دولت ملي عراق

در سال 1920 ميلادي ملّت عراق به رهبري عالمان و مراجع ديني در عتبات، قيام و انقلاب گسترده اي را بر عليه ارتش اشغالگر انگلستان آغاز کرد که 6 ماه ادامه داشت و به تضعيف نفوذ انگليسي ها در عراق انجاميد و آنان را

 وادار به قبول خواست مردم در تشکيل دولت ملي عراق کرد. اين جنبش در تاريخ عراق به نام «ثورة العشرين» شهرت دارد.

در پي اين قيام، دولت انگلستان فيصل سومين فرزند شريف حسين امير مکه را به عنوان پادشاه عراق برگزيد و مراسم تاجگذاري او در روز عيد غدير سال 1921م. در بغداد انجام پذيرفت. رژيم سلطنتي عراق تا سال 1958م. بر عراق حکومت راند.

دولت جمهوري عراق

در سال 1958م. سرهنگ عبدالکريم قاسم اقدام به کودتاي نظامي کرد و رژيم سلطنتي را سرنگون نمود و آنگاه رژيم جمهوري را در عراق برقرار ساخت که تا به امروز ادامه دارد.(1)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ اطلاعات تاريخي اين بخش برگرفته از کتاب: «العراق قديماً و حديثاً، عبدالرزاق الحسيني، چاپ ششم، بغداد، مطبعة المثني» مي باشد.

اماکن زيارتي و سياحتي عراق

 سرزمين عراق يکي از کهن ترين تمدنهاي بشري از آغاز تاريخ تا دوران اسلامي را در خود جاي داده است، از اين رو در جاي جاي عراق مي توان مراکز ديني و مذهبي و باستاني فراواني را يافت که ما در دو بخش: «مراکز ديني و زيارتگاههاي مذهبي» و «آثار تاريخي و باستاني» به معرفي آن مي پردازيم:

* * *

مراکز ديني و زيارتگاههاي مذهبي

عراق نخستين کشوري بود که از سوي لشکريان مسلمان در سال16 هـ . قـ . فتح گرديد و به دستور خليفه دوم، دو شهر بصره و کوفه پايه ريزي و بنياد نهاده شد. امير مؤمنان(عليه السلام) نيز که براي سرکوب نمودن غائله جمل از مدينه به عراق آمده بود، شهر کوفه را تا پايان عمر مرکز حکومت قرار داد. بعد از آن نيز عباسيان پس از دستيابي به خلافت اسلامي، نخست شهر هاشميه (در نزديکي کوفه)

و بعد شهر بغداد و سپس شهر سامرّا و مجدداً بغداد را پايتخت خود برگزيدند. از اين روست که در جاي جاي اين سرزمين، مدفن و آرامگاه امامان بزرگوار شيعه، صحابه پيامبر(صلي الله عليه وآله) ، تابعين، امامان مذاهب سني، رؤساي فرقه ها و گروهها و طوايف ديده مي شود.

در اين نوشته با توجه به اهميت جايگاههاي زيارتي، نخست به حرمهاي مطهر امامان معصوم(عليهم السلام)پرداخته، آنگاه مزارهاي ديگر شهرها را معرفي خواهيم کرد.

نجـف اشـرف

اين شهر که در 160 کيلومتري جنوب غربي بغداد و در کناره دشت بي آب و علف صحراي شام (بادية الشام) واقع است; داراي آب و هواي بسيار گرم و زميني خشک و کم آب مي باشد. در منابع شيعه، روايات فراواني درباره فضيلت و قداست سرزمين نجف آمده است، به همين جهت هر مؤمني آرزوي زيارت اين سرزمين و زندگي و دفن شدن در آن را دارد; زيرا بنا به گفته روايات، هر کس در اين سرزمين مدفون شود، از عذاب قبر در امان است. امروزه اين شهر مرکز يکي از استانهاي عراق و از شهرهاي مهم اين کشور بشمار مي رود.

جايگاههاي زيارتي اين شهر عبارتند از:

1 ـ حرم مطهر اميرالمؤمنين علي(عليه السلام)

آستان مقدّس حضرت علي(عليه السلام) در مرکز شهر قرار دارد که از يک گنبد طلايي عظيم و يک گنبد خانه و رواقهاي متعدد و يک صحن، با برخي ضمائم تشکيل شده است. نخستين ساختمان حرم مطهر در دوران هارون الرشيد عباسي بنا گرديد و پس از آن همواره در حال تجديد و عمران و توسعه بوده است. ساختمان امروزي از آثار صفويه است. گنبد عظيم و ايوان

روحبخش آن، به دستور نادرشاه افشار با خشتهاي طلايي تزيين شده. آيينه کاري حرم به وسيله هنرمنداني از اصفهان در سالهاي دهه چهل شمسي انجام گرفت. قبر مطهر حضرت، درون صندوقي از خاتم و ضريحي نقره اي قرار دارد; صندوق خاتم از ساخته هاي دوران شاه اسماعيل صفوي است و از نفايس روزگار بشمار مي رود. ضريح مطهر توسط هنرمندان هندي و چيني در سال 1345 هـ . ق. در هند به همت رهبر شيعيان اسماعيلي ساخته و تقديم حرم مطهر گرديده است. گرداگرد مرقد منور را از چهار سو رواق در بر گرفته است که همگي به زيباترين شکل توسط هنرمندان ايران تزيين يافته است. حرم مطهر داراي صحن بسيار بزرگ و دلگشايي است که اطراف مرقد مطهر را در برگرفته است. اين صحن از ساخته هاي دوران صفوي است که نماي آن با کاشيهاي خشتي زيبايي تزيين يافته و داراي دو ويژگي منحصر بفرد است:

نخست آن که: در تمام فصول سال، هنگام ظهر شرعي، سايه از سمت شرق از ميان مي رود.

دوّم آن که: همواره نخستين اشعه آفتاب هنگام بامداد از ميان بازار بزرگ شهر گذشته و پس از عبور از دروازه صحن به ضريح مقدّس مي تابد.

در گرداگرد صحن مطهر اتاقهايي قرار دارد که همگي آرامگاه بزرگان است. صحن داراي چهار دروازه اصلي است که بزرگترين آنها در سمت شرق واقع شده و به «باب الذَّهب» شهرت دارد. دومين دروازه در سمت شمال قرار گرفته و به «باب الطوسي» معروف است.

سومين دروازه در جنوب است به نام «باب قبله» و چهارمين آن در سمت غرب واقع شده و به «باب سلطاني» مشهور است.

حرم مطهر، داراي برخي بيوتات ضميمه است که عبارتند از:

الف ـ مسجد عمران بن شاهين، که در دالان منتهي به باب الطوسي قرار گرفته است. اين مسجد کهن، از بناهاي عمران بن شاهين، حاکم جنوب عراق در نيمه قرن چهارم هجري است.

ب ـ مسجد خضراء، در زاويه شمال شرقي صحن است که داراي تاريخ کهن مي باشد. اين مسجد در سال 1385 هـ . به طرز زيبايي بازسازي گرديد و دهها سال يکي از مراکز اصلي تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مي رفت.

ج ـ تکيه بَکتاشيها، اين تکيه در دوره حاکميت عثمانيان بر عراق ساخته شده و محل تجمع و برگزاري مراسم صوفيان بکتاشي تُرک بوده است. ساختمان اين تکيه که امروزه به انبار آستانه تبديل شده در شمال غرب صحن واقع است.

د ـ مسجد بالاسر، در دالان سمت غربي صحن قرار گرفته و در محراب آن قطعاتي از کاشيهاي خشتي متعلق به قرن ششم هجري به چشم مي خورد.

 

2 ـ قبرستان وادي السّلام

اين قبرستان يکي از مقدسترين گورستانهاي مسلمانان و شيعيان است و در روايات آمده:

«هر مؤمني در شرق يا غرب جهان ديده از جهان بر گيرد به روح او ندا مي رسد که به وادي السلام ملحق
شو» و بدين منظور فرشته اي است به نام «مَلَک نقّاله» که ارواح مؤمنان را از سرتاسر جهان به اين گورستان  مي آورد.

3 ـ مقام حضرت حجّت (عجّ)

اين مقام گورستان وادي السّلام قرار دارد و جايگاه مقدسي است که به آن حضرت نسبت داده مي شود. از اين رو مردم به زيارت و نمازگزاردن در آن مي پردازند.

4 ـ آرامگاه حضرت هود و حضرت صالح(عليهما السلام)

اين آرامگاه در بخش آغازين گورستان وادي السلام واقع شده است. بنابر روايات اين دو پيامبر در اين سرزمين مدفون اند.

5 ـ مقام حضرت زين العابدين(عليه السلام)

بنا به گفته روايات، جايگاهي است که امام سجّاد(عليه السلام)هنگام زيارت قبر جدّ خود، در آنجا به نماز ايستاده است، و اين مقام در مغرب شهر نجف واقع است.

6 ـ صافي صفا

مسجدي است که گفته مي شود امير مؤمنان(عليه السلام) در آنجا نمازگزارده و در گوشه اي از آن مدفن يکي از ياران حضرت قرار دارد.

7 ـ مسجد حنّانه

اين مسجد در محله اي بدين نام، در ميانه بزرگراه نجف ـ کوفه قرار دارد، و جايي است که بنا بر گفته روايات، هنگامي که سر امام حسين(عليه السلام) در آن قرار داده

شده، به ناله پرداخته و يا تعظيم کرده است; از اين رو به حَنّانه مشهور است.

8 ـ آرامگاه کُميل بن زياد نَخَعي

اين آرامگاه در ميان بزرگراه نجف ـ کوفه قرار گرفته و داراي صحن وسيع و گنبد بزرگي است. کميل از ياران باوفاي حضرت علي(عليه السلام) بود و دعاي کميل که حضرت آن را به وي آموخت، مشهور است.

9 ـ آرامگاه شيخ طوسي

او که يکي از مشاهير فقهاي اماميه و مؤسس حوزه علميه نجف است، در سال 460هـ . وفات يافت و در خانه خود مدفون گرديد، اين مکان پس از مدتي تبديل به مسجدي گرديد که طي ده قرن گذشته يکي ازمراکز تدريس حوزه نجف شمرده مي شود. امروزه اين مسجد به نام «جامع الشيخ الطوسي» در شمال حرم مطهر و به فاصله کوتاهي از آن قرار دارد و نيز در گوشه اي از اين مسجد آرامگاه علاّمه آية الله سيد محمد مهدي بحر العلوم قرار گرفته که از مشاهيرعلماي اماميه و متوفاي 1212 هـ . است.

10 ـ همانطور که پيشتر گذشت، نجف آرامگاه جمع بسياري از عالمان بزرگ است که برخي از آنان عبارتند از:

* علامه حلّي ، در اتاقي که در راهروي جنب گلدسته شمالي قرار دارد، مدفون است.

گفتني است که قبر حاج آقا مصطفي خميني(رحمه الله) در همين مقبره قرار دارد.

* مقدس اردبيلي ، در اتاقي که در ايوان طلا و جنب گلدسته جنوبي واقع شده، مدفون است.

* سيد محمد کاظم يزدي ، قبر او در مقبره بزرگي است که در سمت شمال صحن مطهر قرار دارد.

* شيخ مرتضي انصاري ، قبر وي درون اتاقي است که در سمت غرب راهرو و دالان باب القبله قرار دارد.

* ميرزاي نائيني ، مدفون در دومين مقبره پيش از زاويه جنوبي است.

* آخوندخراساني، در مقبره جنوبي واقع در دالان باب الذهب قراردارد. درنزديک اومدفن فقيه مشهور ميرزا حبيب الله رشتي وسيد ابوالحسن اصفهاني واقع است.

* آية الله بهبهاني ، وي از رهبران مشروطيت بود که به دست مخالفان و عوامل بيگانه ترور شد. قبر او در دوّمين مقبره پس از دروازه باب السوق، به سمت شمال قرار گرفته است.

* علاوه بر اين بزرگان، که داراي مقابر مشهوري هستند، در صحن و حجره هاي اطراف آن نيز گروه زيادي از شخصيتهاي ديني مدفون اند که برخي از آنان عبارتند از آيات عظام: سيد محمد سعيد حبوبي، شربياني، شيخ محمد حسن آشتياني، سيد ابوالقاسم خويي، سيد محمود شاهرودي، حاج آقا حسين قمي، شيخ الشريعه اصفهاني، سيد عبدالحسين شرف الدين. آقا ضياءالدين عراقي، شيخ محمد حسين غروي اصفهاني، حاج محمد حسين امين الضرب و جز اينها.

11 ـ مساجد مشهور نجف عبارتند از:

مسجد شيخ طوسي،که درکنارمقبره ايشان واقع است وهمچنان محل تدريس اساتيد حوزه نجف مي باشد.

مسجد شيخ انصاري، مشهور به مسجد ترکها که امام خميني(قدس سره) در آن به اقامه نماز جماعت وتدريس مي پرداخت.

مسجد هندي، که از مساجد بزرگ و مشهور نجف و يکي از مراکز تدريس در حوزه علميه نجف و در کنار آن کتابخانه آية الله حکيم و آرامگاه او قرار دارد.

مسجد خضراء، از مساجد مشهور نجف است که سالها محل تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مي رفت.

مسجد جواهري، که به علت دفن مرحوم صاحب جواهر(رحمه الله) در آن، بدين نام مشهور است. 

12 ـ مدارس ديني نجف

از آنجا که شهر نجف از ده قرن پيش تا کنون، بزرگترين حوزه ديني بوده است، مدارس بسياري در آن به هدف سکونت و تدريس طلاّب ساخته شده که مشهورترين آنها عبارتند از: مدرسه قوام، مدرسه آخوند، مدرسه سيد يزدي، مدرسه قزويني، مدرسه سليميه، مدرسه جامعة النجف الدينيّة، مدرسه بخارائي، مدرسه صدر اعظم، مدرسه بادکوبي، مدرسه مهديّه، مدرسه آية الله بروجردي، مدرسه ايرواني، مدرسه معتمد، مدرسه هندي، مدرسه شربياني، مدرسه خليلي، و مدرسه يزدي.

13 ـ کتابخانه هاي نجف

نجف شهري حوزوي و مرکز علم و عالمان بوده و هست و از اين رو داراي کتابخانه هاي بسيار است که معمولا در هر مدرسه کتابخانه اي وجود دارد، ليکن تعدادي از آنها مهمتر هستند که عبارتند از:

* کتابخانه حيدريه، که تاريخ آن به قرن چهارم هجري وبه دوره آل بويه مي رسد وداراي نسخه هاي بسيار نفيس است، امروزه در يکي از حجرات صحن مي باشد.

* کتابخانه امير المؤمنين، که از سوي مرحوم علاّمه اميني (صاحب الغدير) در محلّه حويش ساخته شد و آرامگاه آن مرحوم نيز در جوار آن است.

* کتابخانه آية الله حکيم، که در مجاورت مسجد هندي است. آرامگاه آن مرحوم در گوشه اي از مسجد قرار دارد.

 

کوفـه

شهر کوفه نخستين شهر اسلامي است که در سال 17 هـ . ق. به دستور خليفه دوم و به دست سعد ابن ابي وقاص سردار فاتح عراق و ايران در بخش مياني عراق ساخته شد. اين شهر در آن روزگار از موقعيت سوق الجيشي مهمي برخوردار بود و از سويي با صحرا و حجاز اتصال داشت و نيز شاخه اي از رودخانه فرات مرز شمالي شهر را تشکيل داده و همجواري آن باشهر باستاني حيرهوکشتزارها و نخلستانهاي گسترده که منابع غذايي ارزشمندي براي مردمان داشت بر موقعيت شهر مي افزود.

کوفه براي نخستين بار در سال 36 هـ . قـ . پايتخت دولت اسلامي گرديد و اين هنگامي بود که اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) براي جنگ جمل، مدينه منوره را به قصد عراق ترک کرد. بعدها بتدريج بر اهميت شهر افزوده شد و يکي از مراکز مهم علمي و سياسي جهان اسلام گرديد و جمعيت آن را که بيشتر ايرانيان تشکيل مي دادند، افزون بر يک ميليون نفر دانسته اند.

امروزه شهر کوفه موقعيّت پيشين خود را از دست داده و به عنوان يک بخش از توابع شهر نجف شمرده مي شود و فاصله دو شهر هشت کيلومتر است که تقريباً به يکديگر متصل مي باشند. اين شهر به علت موقعيت جغرافيايي اش، از آب و هواي ملايم و خنک تر از نجف بر خوردار است.

جايگاههاي زيارتي کوفه:

1 ـ مسجد جامع کوفه:

يکي از چهار مسجد مهم و مقدّس جهان اسلام (پس از مساجد مکه، مدينه و بصره) است. اين مسجد نخستين ساختمان شهر جديد التأسيس کوفه در سال 17هـ . . بود. مسجدي است مربع به طول 110 متر و عرض 116 متر، صحني وسيع و بدون سقف و ديواري عظيم و مرتفع دارد; همانند برج و باروهاي شهرهاي کهن، که در دوران عضدالدوله ديلمي ساخته شده است. اين مسجد گنجايش چهل هزارنفر را دارد.

جايگاههاي مقدس درون مسجد کوفه:

* ستونها ومحرابهاي هفت گانه، اين محرابها، محلّ نماز گزاردن برخي از معصومان و پيامبران(عليهم السلام)مي باشد.

* دکة القضاء، سکويي است که بنابر روايات، جايگاه قضاوت حضرت اميرالمؤمنين بوده است و در شمال شرقي مسجد قرار دارد.

* بيت الطشت، در مجاورت دکة القضاء است و جايگاهي است که در آن يکي از معجزات حضرت علي(عليه السلام) به وقوع پيوست که تفصيل آن در «مفاتيح الجنان» آمده است.

* محراب اميرالمؤمنين، که محل شهادت آن حضرت نيز مي باشد. اين محراب در ميانه ديوار جنوبي مسجد قرار دارد و در سمت راست آن جايگاه شبستان بزرگ ديگري است که بنابر برخي روايات، آنجا محراب و محل شهادت علي(عليه السلام) است.

* محل به گِل نشستن کشتي نوح، که فضاي گودي است درميانه مسجد. بنابرروايات، کشتي حضرت نوح(عليه السلام)پس ازمدتهاسرگرداني، دراين نقطه به خشکي رسيده است.

* باب الثُعبان (يا دروازه اژدها)، يکي از دروازه هاي نخستين و کهن مسجد کوفه است که در ميانه ديوار شمالي مسجد قرار دارد و در اينجا يکي از معجزات اميرالمؤمنين علي(عليه السلام)ظاهر شده است.

2 ـ حرم مسلم بن عقيل:

آرامگاه حضرت مسلم، اين شخصيت والا مقام، در بيرون باروي مسجدکوفه ودرسمت جنوب شرقي آن قرار داردکه به وسيله راهرو کوتاهي از مسجد مي توان به درون صحن آن قدم نهاد. حرم حضرت مسلم(عليه السلام)فضاي وسيعي در شرق مسجد کوفه را در بر گرفته و از گنبد طلايي بزرگ و چندين رواق و شبستان و ايوان تشکيل شده است.

3 ـ آرامگاه هاني بن عُروَه:

در برابر حرم حضرت مسلم و در سمت شمالي صحن او قرار دارد. وي از شيعيان با وفا و ميزبان و همرزم مسلم بن عقيل در کوفه بود و به همراه او به شهادت رسيد.

4 ـ آرامگاه مختار بن ابي عُبَيده ثَقَفي:

وي سرداري است که پس از واقعه کربلا به قيام پرادخت و انتقام خون آن شهداي بزرگوار را از قاتلان آنان ستاند و آنان را به جزاي اعمالشان در اين دنيا رسانيد. قبر او در گوشه شبستاني در حرم حضرت مسلم، از سمت جنوب قرار دارد.

5 ـ خانه اميرالمؤمنين(عليه السلام):

اين خانه در اصل منزل مسکوني اُمّ هاني، خواهر علي(عليه السلام) بوده که حضرت پس از انتقال به کوفه آن را منزل  خود قرارداد. اين خانه در بيرون مسجد کوفه و در زاويه جنوب غربي آن قرار دارد. ساختمان کنوني آن گرچه قديمي نيست ليکن در محلّ همان خانه حضرت ساخته شده است.

6 ـ آرامگاه ميثم تَمّار:

وي يکي از ياران با وفا و فداکار اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) بود که بر اثر پايداري در ايمان به آن حضرت به شهادت رسيد، امروزه آرامگاه او در فاصله 300 متري از مسجد کوفه و در آغاز بزرگراه نجف ـ کوفه قرار دارد.

7 ـ قصر دار الاماره; يا مقر والي کوفه:

اين ساختمان کهن ترين ساختمان اسلامي در عراق بشمار مي رود و به دست سعد ابن ابي وقاص در سال 17هـ . . پس از ساختمان مسجد کوفه ساخته شد. دار الاماره ساختماني است مربع شکل به ابعاد 36/110 متر و 24/110 متر که امروزه تنها پايه ها و برخي ديوارهاي فروريخته آن باقي مانده است. اين قصر يکي از ساختمانهاي عبرت انگيز روزگار است. در آن قصر مسلم به شهادت رسيد و سر مبارک امام حسين(عليه السلام) و شهداي کربلا به نمايش گذاشته شد و سپس سرهاي قاتلان آن بزرگواران از سوي انتقام گيرندگان به نمايش در آمد. آنگاه ظالمان ديگري سرهاي اين انتقام گيرندگان را بريدند و در آن به نمايش گذاشتند; }فاعتبروا يا أولي  الأبصار{.

8 ـ مسجد سَهْله:

يکي از مساجد مبارک شهر کوفه است، و روايات فراواني در فضيلت عبادت در آن مسجد آمده است. اين

مسجددرفاصله دوکيلومتري غرب مسجد کوفه واقع است و از صحني وسيع به ابعاد 140 متر و 125 متر با ديواري مرتفع تشکيل گرديده و در آن محرابهاي متعددي قرار دارد که منسوب به معصومان(عليهم السلام) مي باشد و در ميانه سمت جنوب مسجد جايگاه بزرگي است که بر روي گنبدي قرار دارد و به «مقام حضرت حجت(عليه السلام)» مشهور است.

9 ـ مسجد صَعْصعة بن صُوحان:

صعصعه يکي از ياران با وفاي اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود. اين مسجد که عبادتگاه وي است، در نزديکي مسجد سهله قرار دارد.

10 ـ مسجد زيد بن صعصعه اين مسجد مبارک نيز در نزديکي مسجد پيشين قرار دارد.

11 ـ مقام يونس(عليه السلام):

اين جايگاه که امروزه شکل و هيئت مسجد دارد، در ميان عامه مردم به غلط به آرامگاه حضرت يونس بن مَتي(عليه السلام) شهرت يافته است. در قسمتي از گنبد خانه آن، محرابي است که گفته مي شود امير مؤمنان(عليه السلام) در آنجا نماز گزارده است. اين مقام امروزه در کنار رودخانه فرات و در فاصله يک کيلومتري از مسجد کوفه واقع است و بنابر برخي روايات، حضرت يونس در اين جا از شکم نهنگ بيرون انداخته شد. بايد افزود که آرامگاه حضرت يونس(عليه السلام) در شهر موصل بر بلنداي تپه اي قرار دارد و داراي گنبد و صحن و سرا است.

12 ـ آرامگاه ابراهيم الغمر:

او ابراهيم فرزند حسن مُثنّي فرزند امام حسن مجتبي(عليه السلام)است، قبر او در سمت مغرب قبر ميثم تمار در محله اي به نام «حَيّ کِندَه» مي باشد. او جد سادات طباطبايي است.

شهر کِفْل

اين شهر که در فاصله 35 کيلومتري شمال شرق کوفه و در مسير بزرگراه نجف ـ بغداد قرار دارد شهر کوچکي است و نام خود را از قبر حضرت ذي الکفل(عليه السلام)که يکي از بزرگان پيامبران بني اسرائيل است و در اين شهر مدفون شده، بر گرفته است.

نام اين پيامبر حزقيل يا حزقيال است و به علت آنکه کفالت قوم يهود را در دوران اسارت در بابل به عهده داشت بدين نام معروف گرديد. اين پيامبر نزد قوم يهود از مقام والايي برخوردار است; زيرا توانست تورات حضرت موسي(عليه السلام) را پس از آتش گرفتن هيکل حضرت سليمان در اورشليم از سوي بخت نصر، مجدداً بازنويسي کند. تا سالهاي پيش از دهه پنجاه ميلادي، هر ساله در ماه حزيران، هزاران يهودي براي زيارت آرامگاه او به اين شهر کوچک مي آمدند و به مدت يک هفته مراسم مذهبي انجام مي دادند. ساختمان آرامگاه از دوران مغول است و داراي گنبدي است مخروطي و کنگره دار. در قسمتي از آرامگاه، مسجدي کهن با گلدسته اي برافراشته از همان دوران وجود دارد. در گوشه و کنار اين آرامگاه، قبور بسياري از بزرگان يهود ديده مي شود.

در مدخل جنوبي شهر و در ميان نخلستانها، آرامگاه رُشَيد هَجَري يکي از ياران و شاگردان با وفاي اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) قرار دارد. وي در دوران معاويه به جرم پايداري در دوستي و محبت به اميرالمؤمنين، به دستور او به شهادت رسيد.

کربلا

مقدس ترين شهر عراق پس از نجف اشرف کربلا است و آن تربتي است که اجساد پاک و غرقه به خون شهيدان عاشورا و به ويژه سرور آنان و سيد جوانان اهل بهشت، ابا عبدالله الحسين(عليه السلام) و برادر با وفا وبزرگوارش ابو الفضل العباس را در خود جاي داده  است.

تاريخ شهر کربلا در دوران اسلامي از هنگام شهادت امام حسين(عليه السلام)آغاز مي شود و از آن هنگام تا کنون، اين شهر همواره در جان و روح و روان شيعيان و مؤمنان بوده و روز به روز بر آباداني و وسعت آن افزوده شده است.

مهمترين زيارتگاههاي کربلا عبارتند از:

1 ـ حرم امام حسين(عليه السلام)،که به همراه حرم ابوالفضل العباس(عليه السلام) و فضاهاي پيرامون اين دو جايگاه، هسته مرکزي شهر را تشکيل مي دهند. حرم مطهر بيش از دو متر از سطح شهر پايين تر است; از اين رو تعداد زيادي پله زائران را از دروازه ها به درون صحن هدايت مي کند.

ساختمان کنوني حرم از ساخته هاي دوره صفوي و عثماني و قاجار است. حرم مطهر از گنبدي بزرگ و مطلاّ تشکيل شده که بر روي گنبد خانه اي وسيع و چندين رواق و يک مسجد بزرگ و صحني فراخ است که تمامي اين مجموعه را در بر مي گيرد. گنبد طلا از ساخته هاي

 دوران صفويه است وطلاکاري آن به دستور آغامحمدخان

قاجارانجام گرفته است. درزيرگنبد،ضريح نقره اي و بزرگ و چند ضلعي قرار دارد که قسمت عمده فضاي گنبدخانه را اشغال کرده و درون آن قبر مطهر امام حسين(عليه السلام) و دو فرزندش علي اصغر و علي اکبر جاي دارد. در سمت شرق ضريح مطهر حضرت، فضايي است که در جنوب آن پنجره اي نقره اي قرار دارد. اينجا آرامگاه قسمت اعظم شهيدان واقعه کربلا است که همگي آنان پيرامون آن پنجره و فضاهاي اطراف پراکنده و مدفون هستند. گرداگرد گنبدخانه را چهار رواق در بر گرفته است.

حرم مطهر داراي ايواني است که قسمتي از آن با خشتهاي طلا پوشيده شده و بخشهاي ديگر آن با کاشي مُعَرَّق و نفيس اصفهان تزيين يافته است. سقف بلند ايوان را مجموعه اي از ستونهاي مرمرين، تراش هنرمندان اصفهاني نگاه داشته است.

 2 ـ قتلگاه; جايگاهي است در نزديکي آرامگاه

حبيب بن مظاهر اسدي که بنابر گفته روايات، امام حسين(عليه السلام) در آنجا به شهادت رسيد و بعدها به جايگاه کنوني منتقل شد و دفن گرديده اند.

3 ـ تلّ زينبيّه;درفاصله20متري ازسمت غرب صحن مطهّر، تپه اي به ارتفاع 5 متر وجود دارد که امروزه بر روي آن اتاقي ساخته شده است، اين تپّه به نام «تلّ زينبيّه» يا تپّه حضرت زينب(عليها السلام) مشهور است و بنا به نقل مورّخان، تپّه اي بوده است که در روز عاشورا حضرت زينب بر روي آن مي رفته و از سير وقايع جنگ آگاهي  مي يافته اند.

4 ـ حرم منوّر و پاک ابوالفضل العباس(عليه السلام); اين حرم در فاصله 350 متري شمال شرقي حرم امام حسين(عليه السلام)قرار گرفته و داراي قبّه و بارگاه شکوهمندي است که جسد پاک اين سردار رشيد و يار وفادار امام حسين(عليه السلام) را در بَرگرفته است. ساختمان داراي گنبدي طلايي است که بر روي گنبد خانه اي کوچکتر از حرم امام حسين(عليه السلام) قرار دارد. گِرداگرد قبر مطهّر را چهار رواق و صحن فراخ و

 وسيعي به همراه ايوان زيبا در برگرفته است. ضريح زيباي آن حضرت به دستور مرحوم آية الله العظمي حکيم در سال 1965 ميلادي در اصفهان ساخته شد.

5 ـ آرامگاه حبيب بن مظاهر اسدي; او يکي از شهداي روز عاشورا است که در سن 80 سالگي به ياري امام حسين(عليه السلام) شتافت و شهيد گرديد و در فاصله 10 متري از ضريح مطهر و در رواق جنوب غربي مدفون است و داراي ضريح کوچکي است.

6 ـ آرامگاه سيد ابراهيم مجاب; وي امام زاده والا مقام و عظيم الشأن و داراي نسل مبارکي است. او ابراهيم فرزند محمّد العابد فرزند امام موسي بن جعفر(عليه السلام) است که در اين بقعه مطهّر دفن شده است و بنا به نوشته مورّخان، بسياري از سادات و بزرگان پيرامون او مدفونند. آرامگاه او در رواق حرم مطهّر و در گوشه شمال غربي آن است.

7 ـ در سرتاسر صحن و حجره هاي گرداگرد آن و رواقها، بسياري از بزرگان در طول تاريخ دفن شده اند، برخي از اين حجره ها به نام شخصيتي که در داخل آن دفن شده، مشهور است; همچون آخرين مقبره اي که در جنوب سمت مشرق قرار دارد و مدفن بسياري از علماي دين مي باشد که مشهورترين آنها مرحوم آية الله ميرزا محمّد تقي شيرازي است که درسال 1920ميلادي، رهبري انقلاب مردم بر ضدّ دولت انگليس را بر عهده داشت. از ديگر مشاهير مدفون در اين بقعه مطهر، ميرزا محمّد تقي خان امير کبير است که پس از به قتل رسيدنش در کاشان، به کربلا منتقل و در مقبره اي در رواق شرقي حرم مطهر دفن گرديد، همچنين قاجاريه نيز در رواق شمالي، داراي مقبره اي هستند که جمعي از آنان در آنجا مدفونند.

8  ـ  خيمه گاه; در جنوب صحن مطهّر امام حسين(عليه السلام) و در فاصله 250 متري واقع است. (بنابه نقل مورّخان، محلّ برافراشته شدن خيمه ها و چادرهاي سيد الشهدا(عليه السلام) و ياران او بوده است). امروزه جايگاه خيمه ها را با ساختمانسازي به تصوير کشيده اند.

9  ـ  مقام حضرت مهدي(عليه السلام); در ميان نخلستانهاي کرانه رودخانه فرات که اين شاخه رودخانه به نام «نهر علقمه» مشهور است، از شمال کربلا مي گذرد و آن جايگاهي است منسوب به حضرت حجّت(عليه السلام) که مردم در آن به نماز مي پردازند.

10  ـ  حُرّ; و آن شهرکي است در جنوب غربي کربلا که در فاصله 9 کيلومتري از شهر واقع شده و نام آن برگرفته از نام حرّ بن يزيد رياحي است. او در روز عاشورا يکي از فرماندهان لشکر عبيدالله زياد بود ولي بعدها توبه کرد و به لشکر حق پيوست و تا پاي جان ايستاد و به شهادت رسيد و در اين موقعيّت دفن گرديد. امروزه آرامگاه او، که از ساخته هاي شاه اسماعيل صفوي است، داراي صحن و رواق و گنبد کاشي کاري است و مؤمنان فوج فوج به زيارت قبرش مي شتابند.

11  ـ  آرامگاه الأخرس بن الکاظم(عليه السلام); وي محمد ابن أبي الفتح أخرس، از نوادگان حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام)است که بقعه اش در حومه کربلا، در محله اي به نام «الأبتر» قرار دارد.

12  ـ  آرامگاه ابن حمزه; وي نواده امير المؤمنين و از امام زادگان والا مقام است. آرامگاهش در آغازِ بزرگراه کربلا  ـ  طويريج قرار دارد.

13  ـ  آرامگاه عون بن عبدالله; در نسبت اين امام زاده ترديدهايي وجود دارد که آيا وي همان عوني است که در کربلا شهيد شد و يا نواده امام حسن(عليه السلام) است؟ امروزه وي داراي بقعه و بارگاه باشکوهي در 11 کيلومتري شمال غربي کربلا و در آغاز بزرگراه کربلا  ـ  بغداد مي باشد. اين امام زاده بسيار مورد توجّه مردمان عراق و داراي نذر مجربي است; از اين رو همواره مزار او مملو از زائر و نذورات آنان است.

14  ـ  آرامگاه طفلان مسلم; اين آرامگاه در
راه کربلا ـ  بغداد، در حومه شهر مسيّب قرار دارد.
اين دو کودک به نامهاي محمّد و ابراهيم، فرزندان حضرت مسلم ابن عقيل هستند که پس از شهادت پدرشان به شهادت رسيدند، آرامگاه اين دو کودک صحن و سراي باشکوهي داشته و بر قبر هر يک گنبد و ضريحي قرار دارد.

15  ـ  آرامگاه ابن هاشم; وي از نوادگان حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام)است که در سال 745هـ . . وفات يافت و آرامگاهش امروزه در کويري واقع در شمال غربي کربلا مي باشد. قبر او داراي صحن و سراي بزرگي است و در ميان اعراب بيابان گرد بسيار معروف است و آنان همواره بدو پناه آورده و نذر مي کنند.

16  ـ  آرامگاه ابن فَهْد حِلّي; او از فقهاي اماميّه است و قبرش در غرب خيابان «باب القبله» درون مسجدي به نام او قرار دارد.

17  ـ  حسينيّه هاي کربلا; با توجّه به اين که کربلا شهري زيارتي است و ساليانه صدها هزار مسلمان از سرتاسر کشورهاي شيعه نشين براي زيارت به اين شهر مقدّس مشرّف مي شوند، از اين رو بسياري از مردم شهرهاي گوناگون به ساختن حسينيّه و زائرسرا

 

پرداخته اند که مهمترين حسينيّه ها از آنِ ايرانيان است; همانند حسينيّه تهرانيها، اصفهانيها، مازندراني ها، قمي ها و آذربايجانيها، و ده ها حسينيّه ديگر که قسمت عمده اين مراکز در سالهاي اخير منهدم و ويران گرديده است.

18  ـ  مدارس ديني کربلا; کربلا داراي حوزه علميّه کهن و مهمّي است; از اين رو مدارس ديني فراوان در کربلا ديده مي شود که مهمترين آنها عبارتند از:

مدرسه هنديّه، مدرسه حسن خان، مدرسه آية الله بروجردي، مدرسه بادکوبه، مدرسه کريم خان، مدرسه مجاهد، مدرسه بُقعه، مدرسه حسينيّه، مدرسه شريف العلما، مدرسه سليميّه و...

 کاظِمَين

اين شهر سوّمين شهر مقدّس عراق پس از نجف و کربلا است و در شمال غربي بغداد و در سمت غرب رودخانه دجله قرار گرفته که تنها عرض رودخانه دجله آن را از بغداد جدا مي کند. نام اين شهر برگرفته از نام مبارک حضرت کاظم(عليه السلام) است و از آنجايي که در اين حرم حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام) (=کاظم) و نواده او حضرت محمد بن علي(عليه السلام) (= جواد) مدفون مي باشند شهر به نام اين دو تن با غلبه دادن نام اشهر که کاظم است، «کاظمين» ناميده شده است.

حرم مطهّر، مرکز اين شهر را تشکيل مي دهد و دروازهاي مجموعه وسيع حرم به خيابانها و محله هاي

 اصل شهر گشوده مي شود. حرم کاظمين از ويژگيهايي برخوردار است که در کمتر حرمي مي توان ديد; نخست آنکه دو تن از امامان معصوم درون يک ضريح مدفونند، از اين رو ضريح نقره اي آنان بزرگ و بخش مهمّي از فضاي زير گنبد را در بر گرفته است و ديگر آنکه حرم مطهّر داراي دو گنبد طلايي يکسان و چهار گلدسته مي باشد. همچنين حرم مطهّر داراي سه ايوان زيبا و بزرگ با سقفهاي بلند است که ستونهايي تنومند آن را در بر گرفته و با کاشي و آينه تزيين شده است.

پيشينه شهر کاظمين به سال 145 هـ . باز مي گردد. در اين سال جعفر فرزند منصور عبّاسي درگذشت و در گورستان اين منطقه مدفون گرديد و پس از او جمعي از قريشيان از آن جمله دو امام معصوم(عليهما السلام) در اين گورستان به خاک سپرده شدند و همواره به نام «مقابر قريش» مشهور بوده است. ليکن بعدها به تدريج نام اين بقعه به نام امروزي آن شهرت يافت.

مراکز زيارتي اين شهر عبارتند از:

1  ـ  حرم مطهّر; ساختمان کنوني حرم از ساخته هاي دوره آغازينِ صفويّه و اضافات دوره هاي بعدي است. معماري و هنر دوره صفويه، از ايوانهاي زيبا و کاشي کاريهاي معرّق نفيس و آينه کاريهاي بديع در آن به وضوح قابل مشاهده است. حرم مطهّر داراي دو گنبد طلايي است که هر يک بر روي بقعه يکي از دو امام(عليهما السلام) قرار گرفته است. در زير دو گنبد فضاي مربع مستطيل است که ميانه دو ديوار شرقي و غربي را دو ستون عظيم در برگيرنده گنبدها اشغال کرده است; يک ضريح نقره اي قبر دو امام را با دو صندوق خاتم نفيس در بردارد; با ورود از ايوان جنوبي، به نخستين رواق و سپس به درون حرم و گنبد خانه نخست در برابر قبر مطهّر حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام) قرار خواهيم گرفت و در پشت سر ايشان قبر مطهّر حضرت جواد(عليه السلام) قرار دارد. پيرامون حرم چهار شبستان بزرگ قرار گرفته و رواقهاي جنوبي و غربي هر يک به ايواني زيبا و بزرگ راه دارد. مجموعه حرم و رواقها را سه صحن وسيع در بردارد که صحن غربي به نام «صحن قريش» مي باشد. برج و بارو و دروازه هاي هفت گانه صحن با معماري زيباي آن و کاشي کاري نفيس پراکنده در سردرها و کتيبه ها چشم بيننده را مي نوازد.

برج و بارو و دروازه هاي هفت گانه صحن که با توجه به معماري زيباي آن و کاشي کاري نفيس پراکنده در سردرها و کتيبه ها چشم بيننده را مي نوازد، از ساخته هاي مرحوم فرهاد ميرزاي قاجار (عموي ناصر الدين شاه) مي باشد.

برخي بيوت و ضمايم حرم مطهّر:

* مسجد صفوي; اين مسجد از ساخته هاي شاه اسماعيل صفوي است که پس از تسخير عراق آن را به سبک ساختمانهاي عراقي ساخت. مسجد از زيبايي خاصي برخوردار است که حس تحسين بيننده را در برابر عظمت ستونهاي ضخيم و طاقهاي قوسي آن برمي انگيزد و داراي گنبد کاشي کاري بسيار کوتاهي است که به زحمت مي توان آن را از درون صحن ديد. در جنب محراب و منبر کهن مسجد، پنجره اي به درون رواق شمالي حرم مطهّر باز شده است که از ميان آن، ضريح مطهّر قابل مشاهده است.

* آرامگاه خواجه نصير الدين طوسي; وي از بزرگان جهان علم ودانش و از مشاهير دانشمندان است که دوست و دشمن بر جلالت قدر و عظمت مقام او اتفاق نظر دارند. او در سال 672هـ . درگذشت و در گور يکي از خلفاي بني العباس که در جوار حرم مطهّر کنده و آماده شده بود مدفون گرديد. بر روي قبر او ضريحي فولادي و کهن قرار دارد.

* آرامگاه شيخ مفيد، که در مشرق رواق جنوبي قرار دارد. وي از بزرگان شيعه و فقها و متکلمان چيره دست و توانا بود که در سال 413هـ . در گذشت. بر روي قبر او ضريحي فولادي و کهن قرار دارد و بر بالاي قبرش، بر روي مرمر، قطعه شعري است که امام زمان(عليه السلام) در رثاي فوت او سروده است:

 لا صوّت الناعي بفقدک إنّه *** يومٌ علي آلِ الرسول عظيمُ

 * آرامگاه ابوالقاسم جعفر بن محمّد بن قولويه; از بزرگان و فقها و محدثين اماميّه است. وي در سال 368هـ . . در گذشت و آرامگاهش در مشرق رواق جنوبي به همراه

قبر شيخ مفيد است.

* آرامگاه جمع کثيري از وزرا، فقها و اعيان، که برخي از مشاهير آنان عبارتند از:

موسي بن ابراهيم بن موسي بن جعفر(عليه السلام) (وي يمن را در دوران مأمون تسخير نمود و مردم را به امامت حضرت رضا(عليه السلام) دعوت کرد.) معزّالدوله آل بويه، جلال الدوله آل بويه، وزير مهلبي، عميد الجيوش، فخرالدوله ديلمي، مشرف الدوله ديلمي، ابن حمدون، ضياء الدين ابن الأثير، ابن الناقد، ابن العلقمي، فرهاد ميرزا، آية الله سيد حسن صدر و گروهي ديگر از اين خانواده، سيد هبة الدين شهرستاني و...

* آرامگاه سيد مرتضي و سيد رضي، اين دو برادر از اعيان و مشاهير و بزرگان اماميه در قرن پنجم هجري بشمار مي آيند. قبر اين دو تن در دو ساختمان جداگانه بيرون صحن مطهر و در نزديکي يکديگر در جنوب شرقي ديوار صحن قرار دارد.

* قبر ابويوسف قاضي، وي در سال 166 هـ . به منصب قضاوت در بغداد پايتخت خلافت بني العباس برگزيده شد و نخستين کس در اسلام است که به عنوان «قاضي القضات» شهرت يافت. قبر او در جنوب شرقي صحن مطهر، درون يکي از حجره ها مي باشد.

2 ـ مسجد براثا;

از مساجد کهن و مبارک شيعه است که در ميانه راه کاظمين ـ بغداد در محله اي به همين نام واقع است. بنابر روايات تاريخي، اميرالمؤمنين(عليه السلام)هنگام بازگشت از جنگ با خوارج در نهروان، در اين مکان نماز خوانده است. شيعيان از ديرباز در اين مسجد تجمع نموده و به عبادت مي پرداخته اند.

3 ـ مسجد المنطقه;

که در محله اي به همين نام واقع شده و به نام «مسجد العتيقه» هم شهرت دارد. بنا به گفته روايات، اميرالمؤمنين(عليه السلام) در يکي از سفرهاي خود، در اين مسجد نماز گزارده است.

بغداد

شهر بغداد مشهورترين شهر جهان اسلام و پايتخت خلافت عباسيان بوده که پنج قرن بر بخش عظيمي از جهان اسلام حکمراني نموده است. اين شهر حوادث مهمي را به خود ديده و امروزه از ميان ساختمانها و مساجد و مدارس و مقابر، تنها بخش اندکي از آن عظمت کهن را مي توان ديد که از سيلابها و آتش سوزيها و جنگ و غارتها جان سالم به در برده است.

مراکز زيارتي و ديدني بغداد:

1 ـ آرامگاه نوّاب اربعه; اينان چهار تن از بزرگان و معتمدان شيعه در بغدادند که طي هفتاد سال دوران غيبت صغري، عهده دار ارتباط ميان امام زمان(عليه السلام) و شيعيان بوده اند و اموال و نامه هاي شيعيان را به امام و پاسخ آن حضرت رابه آنهامنتقل مي نمودند.اين چهارتن عبارتنداز:

- عُثمان بن سعيد عَمْريّ. (اواخر قرن سوّم)

* محمد بن عثمان بن سعيد عَمْري، (در سال 305 هـ . درگذشت).

آرامگاه اين پدر و پسر در يکي از ميادين مهم و مرکزي شهر بغداد به نام «ساحه الخلاّني»، درون مسجدي به نام «جامع الخلاني» قرار دارد. بر روي قبر آن دو،

ضريحي نقره اي و گنبدي بلند با کاشيهاي سبز برقرار است.

* حسين بن روح (متوفاي سال 326 هـ .).

آرامگاه او در ميان بازار کهن و قديمي بغداد، معروف به «سوق العطارين» قرار دارد و داراي صحن و سرا و گنبد و ضريح است و زيارتگاه شيعيان مي باشد.

* علي بن محمد سَيمُري (در سال 329 هـ . درگذشت).

آرامگاه او درون بازار مشهور به «سوق الخفافين» کمي پايين تر از مدرسة المستنصريه قرار دارد.

2- ـ آرامگاه شيخ کليني; وي بزرگترين محدث و روايت نگار شيعي بشمار مي رود و کتاب «الکافي» او يکي از چهار کتب روايي شيعه مي باشد. وي در سال 329 هـ . در بغداد درگذشت، امروزه مشهور ميان مردم آن است که قبر وي در مسجد صفوي مشهور به تکيه مولوي خانه، در شرق بغداد (رصافه) و در نزديکي پل شهدا مي باشد.

3 ـ سلمان پاک(مدائن); شهري است در چهل کيلومتري جنوب بغداد که نام آن برگرفته از نام جناب سلمان فارسي است که در سال 36 يا 37 هـ . و هنگامي که امير مدائن بود، در آنجا درگذشت و هم اکنون داراي آرامگاه باشکوهي است. در کنار وي، حُذيفة بن اليمان، (يکي از اصحاب پيامبر(صلي الله عليه وآله)) نيز مدفون است. گفتني است در فاصله کوتاهي از اين بُقعه، ايوان کسري

قرار دارد.

 4ـ آرامگاه ادريس الحسني; وي نواده حسن مثني فرزند امام حسن مجتبي(عليه السلام)است و امام زاده جليل القدري است. قبر او در محلّه کراده واقع شده و داراي بقعه و بارگاه است و مردم بدو اعتقاد فراواني دارند.

5ـ قبر بشر حافي; وي از اعيان متصوّفه است و بنا به نقل مورخان، مردي فاسق بود که لحظاتي چند شرف حضور امام کاظم(عليه السلام) را درک نمود و هدايت گرديد. آرامگاهش در محلّه اعظميه بغداد است.

6ـ قبر بهلول; او پسرعموي هارون الرشيد و از شيعيان پاک و وفادار بود و داستانهاي او با منحرفين مشهور است. آرامگاهش در محله کرخ در نزديکي قبر مشهور به «ست زبيده» مي باشد.

7ـ قبر سيد سلطان علي; او علي بن اسماعيل فرزند امام صادق(عليه السلام)است و به گفته روايات، کسي است که

سعايت عمويش حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام)رانزد هارون کردليکن بزودي به نفرين حضرت گرفتار آمد و به هلاکت رسيد، گور او در «محلة الفضل» در شارع الرشيد بغداد است و سنيان براي او و برادرش محمد، مزاري ساخته اند.

8ـ قبر قنبر علي; گفته مي شود او خادم امام دهم(عليه السلام)بود. امروزه آرامگاهش در شرق بغداد در محله «قنبر علي» است.

همان گونه که پيشتر گذشت بغداد علاوه بر زيارتگاههايي که از آنها نام برديم، داراي مراکز ديدني و تاريخي ديگري است که برخي از آنها عبارتند از:

* مدرسه مستنصريّه، دانشگاهي است جهت تدريس علوم ديني مذاهب چهارگانه اهل سنت که به دستور مستنصر بالله عباسي در سال 631 هـ . ساخته شد و ساختمان آن تاکنون باقي است. اين مدرسه نمايانگر نمونه مدارس آن دوره است و از ساختمان عظيم و بزرگ و شبستانها و اتاقهاي تدريس فراوان برخوردار است. امروزه اين مدرسه در سمت شرق بغداد (رصافه) و در بازار خفافين، در نزديکي پل الشهدا قرار دارد.

 جامع الصفويه، که امروزه به نام الآصفيّة شهرت دارد و پيشتر به نام «دارالقرآن المستنصريه» مشهور بوده و همزمان با مدرسه المستنصريه ساخته شده است. اين بنا در فاصله کوتاهي از مدرسه مستنصريه قرار دارد. در يکي از اتاقهاي اين مسجد که پنجره آن به بازار باز مي شود، آرامگاه مرحوم شيخ کليني و قاضي ابوالفتح کراچکي از

بزرگان اماميه و متوفاي سال 449 هـ . قرار دارد.

- قصر عباسي ، و آن يکي از کاخهاي دوره اخير عباسيان در بغداد است که در سمت شرق بغداد و در نزديکي رودخانه دجله قرار دارد. اين کاخ داراي تالارها و ايوانهايي است با گچ بريهاي زيبا و ديدني.

* جامع الخفافين ، مسجدي است باقيمانده از دوره عباسيان که در سال 599 هـ . به دستور زمرد خاتون ساخته شد. اين مسجد در مجاورت مدرسه مشهور نظاميه است که توسط نظام الملک طوسي ساخته شده و هم اکنون اثري از آن باقي نمانده است.

- جامع الخلفا ، اين مسجد در ميانه مشهورترين خيابان بغداد، که شارع الرشيد نام دارد، قرار گرفته است. اصل ساختمان کهن آن، که به دستور المکتفي بالله عباسي در سال 290 هـ . ساخته شده بود، از ميان رفته است و تنها گلدسته آجري زيباي آن باقي مانده و ساختمان کنوني به سبک معماري آن دوره ساخته شده است.

= مسجد جامع الخلفا، مسجد رسمي خلفاي عباسي بوده است که در آن مراسم نصبِ خلفا و خواندن فرمانهاي مهم عزل و نصب و تشييع بزرگان کشور انجام مي پذيرفته است.

- قبر ابوحنيفه ، که پيشواي مذهب حنفي است. او نعمان بن ثابت کوفي است که جدّ او از مردم کابل بوده و در دوره اي، از شاگردان امام صادق(عليه السلام)بشمار مي آمده است. وي در سال 150 هـ . درگذشت و در مقبره اي مشهور

به «مقبره خيزران» که در شمال سمت شرقي دجله است دفن گرديد. امروزه قبرش در نزديکي پلي است که بغداد را به شهر کاظمين وصل مي کند و خلفاي عثماني صحن و سرا براي او ساخته اند.

* قبر عبدالقادر گيلاني ، وي مؤسس يکي از فرقه هاي تصوّف است که در گيلان به دنيا آمد و در بغداد به تحصيل پرداخت و در سال 561 هـ . درگذشت و در يکي از مدارس بغداد دفن گرديد. بعدها صوفيان معجزات و خرق عاداتي بدو نسبت داده و قبر او را توسعه و ترميم نمودند. امروزه آرامگاه او در محله اي به نام «باب الشيخ» قرار دارد.

* قبر شيخ عمر سُهرَوَردي ، وي نيز يکي از صوفيان شافعي مذهب بود که در سال 539 هـ . متولد و در سال 632 هـ . درگذشت و در يکي از گورستانهاي عمومي بغداد دفن گرديد. معجزاتي به وي نسبت داده اند و عوام الناس براي او صحن و سرايي ساختند. قبر وي امروزه در محله اي به نام «شيخ عمر» در شرق بغداد واقع است.

- قبر زبيده خاتون ، در سمت غرب دجله «کرخ» گوري است منسوب به زبيده خاتون همسر هارون الرشيد، گو اين که برخي از محققان آن را از آن زمرد خاتون دانسته اند که همسر خليفه و مادر خليفه عباسي الناصرلدين الله عباسي بوده است.

* قبر شيخ معروف کرخي ; (متوفاي سال 200 هـ .)، وي از بزرگان متصوفه بغداد بوده است. آرامگاه او در

نزديکي قبر زبيده خاتون در محله کرخ مي باشد.

- باب الطلسم، تنهادروازه باقيمانده از برج و باروي کهن بغداداست که در سمت شرق دجله (رِصافه) مي باشد.

در شمال بغداد و در ميانه بزرگراه بغداد ـ سامرا دو زيارتگاه وجود دارد که عبارتند از:

* حرم حضرت سيد محمّد ، که در شهر بلد در 80

کيلومتري شمال بغداد واقع است. و آن امام زاده عظيم الشأن فرزند امام دهم حضرت علي الهادي(عليه السلام) است. مرتبه و مقام وي بگونه اي بود که تمامي شيعيان او را جانشين پدر بزرگوارش در امامت مي دانستند، ليکن وي در سال 252 هـ . وفات يافت و در اين بقعه مدفون گرديد. امروزه صحن و سراي وسيع و گنبد و گلدسته و حجره هايي، بقعه او را تشکيل مي دهد. وي از احترام ويژه اي نزد مردم عراق برخوردار است، به گونه اي که کسي جرأت سوگند دروغ خوردن به نام او ندارد.

* آرامگاه ابراهيم اشتر ، وي فرزند مالک اشتر سردار رشيد اسلام است. خود ابراهيم نيز از سرداران شجاع اميرالمؤمنين و امام حسن(عليهما السلام) بود و در تمامي جنگها و پيکارها شرکت داشت و در جريان قيام مختار جنگ سختي با شاميان داشت و ابن زياد را به هلاکت رساند. آرامگاه وي در سمت چپ بزرگراه بغداد ـ سامرا، پيش از شهر بلد قرار دارد و گنبد آبي برافراشته کاشي کاري او از دور قابل رؤيت است.

 

سامرا

شهر سامرا چهارمين شهر مقدس عراق است. ساختمان اين شهر که در 124 کيلومتري شمال بغداد و در سمت شرق رودخانه دجله قرار گرفته، به سال 221 هـ . باز مي گردد. در اين سال محمد المعتصم بالله فرزند هارون الرشيد پايتخت خلافت را از شهر بغداد به سامرا منتقل ساخت و تا سال 256 هـ . هشت خليفه از اين شهر حکمراني و خلافت نمودند. در اين سال المعتمد علي الله عباسي بار ديگر به بغداد بازگشت و آنجا را پايتخت خلافت قرار داد.

سامرا طي مدت سه دهه پايتختي، توسعه فراواني يافت و تعداد زيادي از کاخها و تفريح گاهها و مساجد در اين شهر ساخته شد. آنچه امروزه بر اهميت اين شهر مي افزايد، قرار داشتن بُقعه پاک دو امام معصوم و برخي از افراد خانواده ايشان مي باشد.

حرم مطهر امام دهم حضرت علي بن محمد الهادي(عليهما السلام) (تاريخ شهادت: سال 254 هـ .) و امام يازدهم امام حسن بن علي عسکري(عليهما السلام)(تاريخ شهادت: 260 هـ .) قلب شهر امروزي را تشکيل مي دهد، اين بقعه در دوران زندگاني دو امام(عليهما السلام)خانه مسکوني آنان بود، و پس از شهادت در آنجا دفن شده اند. نخستين ساختمان بر

آرامگاه آنان، از قرن چهارم هجري است که تاکنون همواره تجديد و ترميم شده و توسعه يافته است. اين حرم مطهر داراي گنبدي است که يکي ازبزرگترين گنبدها در جهان اسلام است، محيط اين گنبدِ طلاييِ عظيم، 68 متر است که در آن 72 هزار کاشي طلا به کار رفته است. در دو سمت اين گنبد دو گلدسته طلايي زيبا قرار دارد که هر يک داراي 36 متر طول است.

 

گنبد کنوني در سال 1200 هـ . بر جاي گنبد کهني که ناصرالدوله حمداني در سال 333 هـ . آن را ساخته بود بنا گرديد. در زير گنبد حرم مطهر، ضريح نقره اي زيبايي قرار دارد که ساخته هنرمندان اصفهاني در سالهاي دهه 60 ميلادي است. درون ضريح آرامگاه دو امام معصوم و «حکيمه خاتون» دختر حضرت جواد و عمه امام عسکري است که شاهد ولادت امام زمان«عج» بوده است. اين بانو زني پرهيزکار و مورد احترام چهار امام معصوم بوده است

و ديگري «نرگس خاتون» همسر امام حسن عسکري(عليه السلام)و مادر امام زمان است.

درون حرم و قسمتهايي از رواقها به طرز زيبايي آينه کاري شده و از يادگارهاي ملک فيصل اوّل پادشاه هاشمي عراق است و به وسيله ايواني فراخ و سقف دار به صحني که گرداگرد حرم را فرا گرفته راه مي يابد. از ويژگيهاي اين صحن آن است که فاقد حجره مي باشد. در زاويه شمال غربي صحن مطهر، مجموعه اي متشکّل از

 

صحن و ايوان و مسجدي بزرگ با گنبدي کاشي کاري شده قرار دارد که به «مجموعه غيبت» مشهور است. در زير اين مجموعه زيرزميني است که به «سرداب غيبت» شهرت دارد، و نيز اين مجموعه بخشي از خانه مسکوني حضرت عسکري بوده است که در اين زيرزمين به عبادت مي پرداخته و پس از او محل اقامت امام زمان(عليه السلام)بوده است. اين محل از ديرباز مورد توجه شيعه بوده است و از

آن جهت که عبادتگاه سه امام بوده، از قداست

و احترام ويژه اي برخوردار است. گفتني است که به وسيله پله هايي مي توان به زيرزمين رسيد. فضاي اصلي و کهن زيرزمين عبارت است از تالاري مربع مستطيل به ابعاد 3×5 متر. در شرق اين تالار فضايي است که پنجره اي از چوب دارد و محل عبادت امام(عليه السلام) بوده است.

پنجره اين نمازخانه يکي از با ارزشترين قطعات باقي مانده از دوران عباسيان است و داراي کتيبه اي کهن مي باشد. اين پنجره به دستور الناصر لدين الله عباسي (که از خلفاي علاقمند به اهل بيت(عليهم السلام)بود) در سال 606 هـ . ساخته شده است. در کاشي کاري درون اين بقعه نام ناصرالدين شاه قاجار ثبت شده است که در سفر عتبات خود به زيارت اين جايگاه تشرف يافته است.

خدام سرداب در داخل اين بقعه کوچک حفره اي تعبيه

کرده اند و از آن به زائران خاک مي دهند که فاقد هرگونه توجيه و دليل شرعي است; کاشيکاريهاي صحن و سردرهاي ورودي از دوره قاجاريه است.

آثار تاريخي سامرا:

* مسجد جامع سامرا، به «جامع المتوکل» مشهور شده و از ساختمانهاي يکي از پليدترين خلفاي عباسي; يعني متوکل عباسي (232-247 هـ .) است.

اين مسجد يکي از عظيم ترين مساجد جهان اسلام در آن دوره بشمار مي رفته. امروزه فقط مأذنه و ديوارهاي آن باقي است که همين دو نيز دليل بر عظمت اين ساختمان است.

ابعاد ديوارهاي مسجد 160×240 متر است آنچه بر اهميت معماري اين مسجد مي افزايد گلدسته آن است که به «ملويه» شهرت دارد و در شمال برج و باروي مسجد و در فاصله 25 متري آن ساخته شده است. ساختمان اين گلدسته مخروطي شکل است که بر قاعده اي مربع به طول  32 متر قرار دارد.

اين مأذنه بر خلاف سنت تمام گلدسته ها، که راه رسيدن به بام آن از پله هايي است که درون مأذنه تعبيه شده، از بيرون آن مي باشد; از اين رو پله ها گِرداگرد سطح بيروني گلدسته را دور زده و به بام آن که در ارتفاع 52 متري از زمين است مي رسد.

بنا به روايت مورخان، متوکل مبلغ 5 ميليون درهم

براي ساختمان اين مسجد هزينه کرده است.

- متوکّليه ، شهر کهن سامرا است که از سوي متوکل عباسي ساخته شد و امروزه خرابه هاي اين شهر در فاصله کوتاهي از شمال سامرا نمايان است. از ويژگي هاي اين شهر، خيابان کشيهاي منظم و مستقيمي است که نمونه آن در ديگر شهرها کمتر يافت مي شود. در بخشي از اين شهر

مسجدي به نام «جامع ابي دُلَف» وجود دارد.

- جامع ابي دلف، نمونه کوچکترِ مسجدجامع متوکل است به ابعاد 138×215 متر با بارويي به ضخامت 60/1 متر. اين مسجد داراي 18 دروازه است. گلدسته اين مسجد شبيه ملويه است، بااين تفاوت که ارتفاع آن19متر مي باشد. اين مسجد به نام قاسم بن عيساي عِجْلي مشهور به أبودلف (متوفاي 226 هـ .) نامگذاري شده که از فرماندهان عباسي و از شيعيان معتقد بشمار مي رفته است.

* قصرهاي سامرا ، خلفاي عباسي که به سامرا نقل مکان کردند، همگي مشهور به فسق و فجور و برگزاري مجالس جشن و سرور و شادماني بودند; از اين رو، اقدام به ساختمان کاخهاي سرسبز و خوش آب و هواي متعددي در جاي جاي اين شهر و در کناره هاي رودخانه دجله کردند که امروزه تنها از آن کاخها ديوارهاي فرو ريخته و ستونهاي ويرانه باقي مانده است.

نام برخي از کاخها در سمت شمال غربي مسجد جامع متوکل و در شهر المتوکليه:

قصر الجعفري، قصر العروس، قصر المختار، قصر الوحيد، قصر الجعفري المُحْدَث، قصر الغريب، قصر الصبح، قصر المليح، قصر بستان الايتاخيه، قصر التلّ، قصر الجوسق، قصر برکوارا، قصر القلائد، قصر الغَرد، قصر المتوکّليه، قصر البهو، قصر اللؤلؤه و...

بنابه روايت مورخان حداقل هزينه ساختمان هر يک از اين قصرها، متجاوز از پنج ميليون درهم بوده است.