X
تبلیغات
عراق ( الجمهوریه العراقیه) - مسجد کوفه، نگین طلایی شهر مقدس نجف + عکس

عراق ( الجمهوریه العراقیه)

معرفی و اطلاع رسانی در تمام زمینه ها در خصوص کشور همسایه عراق

مسجد کوفه، نگین طلایی شهر مقدس نجف + عکس

 

مسجد کوفه، نگین طلایی شهر مقدس نجف + عکس  

شهر نجف در حقیقت شهری است که به تبع شهر کوفه و در فاصله حدودا 7 کیلومتری از آن پدید آمده است. کوفه یک اقامتگاه انسانی چند هزار ساله ای در ساحل غربی رود فرات است که نسبت به ساحل شرقی آن مرتفع تر است.

Image 

تصویر شماره 1: عکس ماهواره ای از نجف. در این عکس مشخص است که شهر در قطعه زمینی مثلث شکل که نسبت به پیرامون خود مرتفع تر است جای دارد. مرز لکه سبز شرقی رود فرات است و بحر(دریای) نجف در غرب دیده می شود.

برخی از روایات سجده گاه ملائک بر آدم علیه السلام را در پشت مسجد کوفه  می دانند. بنا بر بسیاری از روایات اسلامی، حضرت نوح نبی علیه السلام در کوفه سکونت داشته اند. امام جعفر صادق علیه السلام در یکی از سفرهای خود  به کوفه،  محلی را در میانه صحن مسجد به عنوان کارگاه کشتی سازی حضرت نوح نبی علیه السلام معین می فرمایند. دو قبر منتسب به  حضرت هود و صالح (ع) در قبرستان وادی السلام نجف واقع است که این خود گواهی دیگر بر اقامت چند هزار ساله انسان در این منطقه است.  شهر باستانی حیره در حدود 15 کیلومتری جنوب نجف و برج خورنق که به بهرام گور منتسب است. از آثار باستانی منطقه به شمار می آید.

مسجد کوفه بنا بر روایات، پس از مسجد الحرام در مکه و مسجد النبی در مدینه، مهمترین مسجد جهان اسلام بوده و برخی کرامت آنرا از مسجد الاقصی نیز بالاتر دانسته اند. غالب احدایث معراجیه از نماز خواندن رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) شب معراج، در مسجد کوفه یاد کرده اند. در کتب روایتی مهم شیعه همچون بحارالانوار، اصول کافی و مستدرک الوسائل، فصول یا ابوابی در مورد فضیلت کوفه و استجابت سکونت در آن وجود دارد. احادیث بسیاری در مورد اینکه کوفه به همراه قم معدن شیعیات خاص است در این کتب نقل شده است لیکن در اذهان عموم مردم با ذهنیت واقعه کربلا، تصور بدی از کوفه و مردم آن شکل گرفته است. اولین بار در تاریخ اسلام، در زمان خلیفه دوم به عنوان یک پایگاه نظامی جهت تدارکات حمله به ایران مورد استفاده واقع می شود.

امیر المؤمنین علی علیه السلام پس از جنگ صفین و در سال 38 ه.ق. در کوفه مستقر می شوند. ایشان مقر حکومت خود را  مسجد کوفه قرار داده و تمامی امور از قضاوت، حکومت و عبادت را در آنجا انجام می دادند.  در سال 40 هجری قمری، امام علی(ع) در مسجد کوفه و به هنگام نماز مورد حمله واقع شده و دو روز بعد به شهادت می رسند. از پسر ارشد ایشان، امام حسن (ع) منقول است  که امیرالمؤمنین وصیت می فرمایند مراسم غسل مرا مخفیانه و با حضور تنی چند از اصحاب خاص انجام داده، سپس تو و برادرت امام حسین (ع) فقط عقب تابوت را بلند کنید زیرا جلوی آن را ملائک مقرب الهی بلند خواهند کرد. از مسیری که ملائک می پیمایند پیروی کنید و هر کجا که تابوت به زمین نشست، پس از اقامه نماز میت، کمی خاک را کنار بزنید، قبری را که حضرت نوح (ع) برای من آماده کرده است خواهید یافت. امام حسن علیه السلام و سایر افراد حاضر چنین می کنند و تا 150  سال تنها تعداد انگشت شماری از اصحاب خاص ائمه محل دقیق قبر ایشان را می دانستند. تمامی روایات بر این امر تاکید دارد که قبر حضرت آدم ابوالبشر و حضرت نوح و حضرت علی علیه السلام هر سه در کنار هم واقع هستند.

کوفه در خلال حکومت اُمویان همواره یکی از نقاط مهم محسوب می شده و هم اکنون بقایای دارالخلافه نسبتا بزرگ اموی در مجاورت مسجد کوفه موجود است. اما قبر مطهر حضرت امیر المؤمنین علیه السلام تا حدود سال 150 هجری قمری در زمان حکومت عباسیان مخفی ماند. بنا به نقلی روزی هارون الرشید در آن منطقه مشغول شکار بوده است و از پناه بردن آهوان به یک نقطه و عدم تعقیب سگان شکاری متوجه راز و  رمز خاصی در آن مکان می شود. وی مصراً در مورد راز این مکان تحقیق  می کند و از وجود قبر مطهر اطلاع می یابد. هارون همچون برخی دیگر از حکام عباسی در اوایل حکومت خود سعی داشته است خود را از خاندان نزدیکان پیامبر معرفی کند. به همین منظور وی اولین بقعه بر سر قبر مطهر را در سال 175 ه.ق. بنا می کند و این در حقیقت باعث پیدایش هسته  اولیه شهر نجف می گردد.

 

توسعه حرم و شهر

عضدالدوله دیلمی در قرن 4 ه.ق. ضمن تجدید ضمن تجدید بنای حرم مطهر،‌ شهر نجف را هم بنا می نماید. هم اكنون در حرم شریف مسجدی كوچك به نام عمران بن شاهین، از رجال عهد دیلمی موجود است كه تاریخ قرن 4 را دارد. آنچه ما می دانیم اینستكه عضدالدوله اهتمام خاص بر ساخت مدارس شیعی در بلاد تحت حكومت خود داشته و بنا بر این احتمالا وی در نجف نیز مدرسه یا مدارسی را تاسیس نموده است. شیخ طوسی که به شیخ الطائفه ملقب است و یکی از بزرگترین علمای شیعه است در سال 448 ه.ق. ساكن نجف شده و حوزه علمیه تاسیس می كند. مکتب علمی شیخ طوسی در نجف اشرف باقی مانده، از آن تاریخ نجف قطب علمی جهان تشیع می گردد و از اقصی نقاط جهان تشیع، طلاب و علما به نجف می شتابند. از همان زمان خزانه (کتابخانه) اهمیت و رونق خاص می یابد و عموم نویسندگان یك نسخه خطی از كتاب خود را به آن پیشكش می كرده اند. متاسفانه اكثر این نسخ در قرن هشتم به دلیل آتش سوزی در حرم شریف طعمه حریق می شوند. ابن بطوطه، جهانگرد مسلمان قرن هفتم از مدرسه پر رونقی در جوار حرم  یاد می كند كه در آن تا سه شبانه روز به رایگان از زوار پذیرایی می كرده اند. بنای حرم حیدری تا كنون 6 بار ویران شده است و آنچه الان موجود است هفتمین بنا و یادگار از زمان شاه اسماعیل صفوی است.

 

Image 

تصویر شماره 2: خیابان شمالی حرم معروف به شارع الطوسی، این خیابان به قبرستان وادی السلام ختم می شود لذا همواره در این مسیر عده ای مشغول تشییع جنازه هستند. گنبد نزدیک به مرکز تصویر مربوط به علامه بحرالعلوم است و در بنای زیرین آن مدرسه و مقبره شیخ طوسی نیز قرار دارد. در جوار گنبد فیروزه ای است چپی عکس، مدرسه شیخ کاشف الغطاء وجود دارد. قبرستان وادی السلام در زمینه تصویر دیده می شود. این تصویر از دیواره شمالی حرم تهیه شده است.

یکی از دلایل توسعه شهر علاوه بر وجود بارگاه مقدس حیدری، قبرستان وادی السلام است. این قبرستان كه در حقیقت هسته اولیه آن، قبور مطهر آدم و نوح علیهما السلام بوده، بنا بر روایتی منقول از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، مأوای ارواح مومنین پس از مرگ است و روح هر مؤمنی از هر كجا که بدنش به خاك سپرده شده باشد،‌به این قبرستان منتقل می گردد. بر همین اساس از گذشته های دور بسیاری شیعیان وصیت می كردند پیكرشان در آن قبرستان مدفون شود. این قبرستان هم اكنون یکی از بزرگترین قبرستان های جهان است. دو قبر منتسب به حضرت هود و صالح (ع) در قبرستان وادی السلام،‌ مقام امام زمان علیه السلام و قبور بسیاری از علمای شیعه، همواره باعث جذب جمعیت زائر زیادی به این قبرستان می شود.

Image 

تصویر شماره 3: قبرستان وادی السلام، قبرستان وادی السلام، گنبد فیروزه ای مقبره حضرت هود و صالح علیهمالسلام است كه  از انبیای مذكور در قرآن كریم می باشند.

ناصرالدین شاه قاجار در یكی از سفر های خود به عتبات بوسیله بالن از نجف قدیم عكس دید پرنده تهیه می كند. در این عكس كه اصل آن هم اینك در موزه كاخ گلستان تهران موجود است، برج و باروی قدیمی شهر كاملا واضح بوده و حرم شریف در مركز شهر و در امتداد بازاری دیده می شود كه از دروازه شرقی شهر شروع می شده.

 

 Image

تصویر شماره 4: تصویر نجف در 150 سال پیش. این عكس را ناصرالدین شاه قاجار با بالن می گیرد. در تصویر برج و باروی شهرو بازار بزرگ مشخص است. بحر نجف در بالای عكس و قبرستان وادی السلام در سمت راست عكس و بیرون از بارو قرار دارد.

کلیت بنای فعلی حرم، یادگار از شیخ بهایی است و این هفتمین بنای بارگاه حیدری در طول تاریخ 1250 ساله آن می باشد. بعد از صفویان تغییرات عمده ای در بنای حرم ایجاد نشده و تنها در پوسته خارجی حرم تغییراتی رخ داده است. نادر شاه افشار ایوان و گنبد را طلاكاری می كند و جداره داخلی صحن توسط سلاطین قاجار با كاشی هفت رنگ پوشیده می شود. حدود پنجاه سال پیش با ورود اتوموبیل به شهر، پیرامون حرم خیابانی شكل می گیرد. در زمان حكومت بعث نیز جداره خارجی حرم از رواق و برخی حجرات تجاری خالی شده و حرم دیواره خالصی می یابد.

Image

تصویر شماره 5: گنبد و ایوان طلا، کلیت بنا مربوط به زمان صفوی است، عمده طلا كاری ها توسط نادر شاه افشار انجام می گیرد. سلاطین قاجاری دیواره صحن را با كاشی هفت رنگ پوشانده و طلا كاری ها را مرمت و تكمیل می کنند.

 

نجف امروز

نجف امروزین شهری است كه در منتها الیه شرقی خود، كوفه و در حد غربی، نجف قدیم را شامل می شود. توسعه شهری اخیر آن از مابین این دونقطه و در راستای شمال-جنوب  شكل گرفته است. محور نجف-كوفه به صورت مستقیم حفظ شده و اصلی ترین شریان شهر است. تخریب برج و باروی نجف قدیم از حدود پنجاه سال پیش آغاز شده و هم اكنون از آن هیچ اثری نیست ولی مكان آن به شكل خیابان محیطی در پیرامون نجف قدیم مشخص است.

 

 Image

تصویر شماره 6: نقشه نجف امروز

بافت نجف قدیم،‌ توسط چهار محور در راستای جهات اصلی جغرافیایی و منتهی به حرم شریف در مركز شهر،‌  به چهارمحله اصلی تقسیم می شود: محله العماره در شمال غربی، الحویش جنوب غربی، براق در جنوب شرقی، مشراق در شمال شرقی. بافت اصلی تجاری از دیر باز مابین حرم و حد شرقی شهر شكل گرفته است. شریان اصلی بافت تجاری "بازار بزرگ" است كه سایر بازارچه ها از آن منشعب می شوند. بیوت علما (مثل منزل امام (ره) منزل آیت الله سیستانی و ....) و كتابخانه ها (مثل كتابخانه بزرگ علامه امینی) و مدارس علمیه عمدتا در نیمه جنوبی شهر تمركز دارند. در سمت شمالی حرم و به سمت قبرستان وادی السلام، مقبره و مدرسه شیخ طوسی و مقبره علامه بحرالعلوم و مدرسه كاشف الغطاء از مهمترین نقاط بافت هستند. در حقیقت می توان گفت هویت تاریخی شیعیان با بافت نجف قدیم گره خورده است فلذا حفظ واحیای آن بسیار واجب است.

 

Image

تصویر شماره 7: بافت نجف قدیم

در حد غربی بافت كه با كاهش ارتفاع ناگهانی به مزارع و نخلستان های حاشیه دریای نیمه فصلی نجف ختم می شود، دو نقطه مهم شهری وجود دارد: یكی مقام امام زین العابدین علیه السلام و دیگری مقبره صافی صفا از یاران خاص امیر المومنین (ع). امام زین العابدین علیه السلام در یكی از سفرهای خود به همراه اصحاب خاص به صورت مخفیانه قبر مطهر جدشان را زیارت می كنند و در مکانی که امروزه مقام امام زین العابدین خوانده می شود، به نماز می پردازند. این مكان دقیقا در راستای محور غربی حرم و محور بافت تخریب شده است. به علت قرار گیری این نقطه در ابتدای سراشیبی ناگهانی زمین به سمت بحر نجف، از این مکان دید زیبایی به بحر نجف وبافت سبز حاشیه آن وجود دارد.

 

Image

تصویر شماره 8: گنبد طلای حرم، گنبد فیروزه ای مقام امام زین العابدین و منظره بحر نجف

خلال حدود سه دهه حكومت صدام معدوم، شهر های شیعه نشین همواره تحت فشار بوده اند. در این زمان محیط پیرامون حرم های شریف در نجف، كربلا و كاظمین به صورت یك قلعه جدا از بافت در می آید.  در حرم نجف كتیبه نفیسی  در ساقه گنبد وجود داشت كه با مینا و طلادراواخر دوران صفویان ساخته شده بود. از همین نوع كتیبه در میانه دیواره ایوان طلا نیز موجود بوده است. این كتیبه ها به دستور بعثیان ‌كنده می شود، مینای این كتیبه ها سوزانده شده و طلای رو ی آن تراشیده می گردد!

تصویر شماره 9: تصویر حرم در حدود 40 سال پیش، همانطور كه در تصویر دیده می شود، در گریو گنبد و نیز نیمه بدنه ایوان طلا كتیبه مینا وجود داشته است كه در زمان حكومت بعث با هدف حذف آثار بارز ایرانی این كتیبه ها كنده می شوند.

در جریان مبارزات سال 1993 شیعیان،‌ بافت های قدیمی شهر كه محل تمرکز حوزه های علمیه و بیوت علمای مبارز نیز بوده است، با داشتن بافت متراكم،  از طریق دفاع غیر عامل عملا حكم یك د‍‍ژ طبیعی برای مبارزان را پیدا می كند. لذا پس از سركوب قیام،‌ حكومت تصمیم می گیرد در میانه بافت های قدیمی مسیری را باز كرده و بافت را از یكپارچگی خارج كند. این عمل در كربلا با تخریب كامل محوطه بین الحرمین و در نجف با تخریب بافت مابین حرم و حد غربی نجف صورت می گیرد. در نجف به جای بافت تخریب شده پروژه ای موسوم به "شهر زائر" شامل 16 هتل چهارطبقه و یك پاركینگ زیر زمینی بزرگ در میان آنها اجرا می شود. البته با افزایش روز افزون حجم زائرین نیاز مبرم به امكانات اقامتی و رفاهی نیز واقعیتی انكار ناپذیر است. هم اكنون بافت شهر به لحاظ امكانات زیر بنایی همچون شبكه آب و امكاناتی نظیر سرویس های بهداشتی به شدت در مضیقه است. به علاوه چنانچه مسایل امنیتی عراق حل شود، قطعا واحدهای اقامتی موجود جوابگویی حجم زیاد زوار نخواهند بود.

 

Image

تصویر شماره 10: پروژه "شهر زائر" كه پس از قیام شیعیان درسال 1993 با تخریب قسمتی از بافت نجف قدیم و با هدف رخنه در بافت متراكم شكل می گیرد.

حرم شریف تقریبا به صورت مربع است و حدودا یك هكتار وسعت دارد.  پیرامون صحن آن فضاهای جانبی همچون كتابخانه، مهمانسرا، مدیریت و بخش عمده حجره های مربوط به مقبره هاست. صحن شریف حدود 5.000 متر مربع وسعت دارد و فضای سرپوشیده مفید خود حرم كه شامل فضای قرار گیری ضریح ورواق دور آن می گردد تنها 600 متر مربع است. بنا بر این مشكل اصلی حرم فضای سرپوشیده ایست كه بتواند حجم زیادی از زوار را در خود جای دهد. دو نكته جالب در طرح حرم شریف حیدری وجود دارد. یكی اینكه ایوان این حرم،‌ تنها ایوانی است كه مسقف نشده و جداره و مناره های نیمه بیرون زده آن تماماً طلا شده اند. در صورتیكه ایوان سایر حرم های عراق مسقف شده اند، ساقه مناره ها آشكار نیستند و نیز مناره ها تا پایین طلا نشده اند.

نكته بسیار جالب دیگر در حرم حیدری اینستكه تنها در این حرم ایوان و ورودی اصلی، به گونه ایستکه زائر از پایین پا یعنی از جهت شرقی وارد قبه مطهر می شود در صورتی كه در سایر حرمهای شریف، زائر از پیش رو یعنی پشت به قبله و از جهت جنوب وارد می گردد. احتمالا معمار بنا، شیخ بهایی خواسته است با این جهت گیری در حرم، احترام ویژه ای نسبت به ساحت مقدس امیرالمومنین امام علی علیه السلام ابراز کند.

وجه تسميه كوفه 

در وجه تسميه كوفه چند قول وجود دارد: يكي آن كه «كوفه به معناي جايي است كه در آن ريگ و شن باشد».1 مقدسي مي گويد: «هر شن كه با ريگ آميخته بود كوفه است نمي بيني كه زمين آن چنين است».2
ديگر آن كه «نام سرزمين بابل از سواد عراق است و از آن رو كوفه ناميده اند كه به صورت دايره است يا تپه شني دايره».3
و نيز چون سعد بن ابي وقاص، پس از فتح قادسيه و استقرار در انبار، سپاه مسلمانان را براي رهايي از بدي آب و هوا و موجودات آزار دهنده آن به سوي اين سرزمين هدايت كرد و به آنان گفت: «تكوفوا في هذا الموضع»؛ يعني در اين مكان جمع شويد، از ريشه كاف و تكوف است».4 برخي نيز گفته اند: «به سبب وجود كوه كوچكي در آن جا، كه به كوفان معروف است، اين منطقه را كوفه ناميده اند».5


پي نوشت ها:
1. همو، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم ، 161 .
2. طبري، همان ، 3/145 .
3. ياقوت حموي، همان ، 4/489 ـ 490 .
4. بكري، معجم ما استعجم ، 1141 ؛ طبري ، همان ، 3/146 .
5. ياقوت حموي، همان جا .

منبع: عتبات عاليات عراق؛ دكتر اصغر قائدان

گنبد حرم نجف یکی از زیباترین و با شکوه ترین گنبدهای جهان اسلام است.

موقعيت جغرافيايي و تاريخي كوفه

 

كوفه پايتخت دوران خلافت امام علي(عليه السلام) در هشت كيلومتري شرق نجف اشرف بركرانه رود فرات قرار دارد. اين سرزمين 22 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و در شرق آن رود فرات، در غرب آن صحرا، در جنوب غربي آن شهر باستاني حيره(شش كيلومتري آن) و در شمال شرقي آن ذي الكفل واقع شده است. به سبب همين نزديكي به فرات، كه در سه كيلومتري شرق آن قرار دارد، و نيز جاري بودن يكي از شاخه هاي فرات در شرق آن،1 زمين هاي اطراف شهر حاصل خيز است و به گفته اصطخري «به همين سبب آب و هواي كوفه از بصره خوش تر است».2 در شش كيلومتري كوفه، شهر باستاني حيره قرار دارد كه در فصل هاي پيشين در مورد سابقه تاريخي آن سخن گفتيم.
به هنگام هجوم سپاه اسلام به ايران و تسخير مدائن، اين شهر آب و هواي مطلوبي براي حضور دائمي نيروهاي جنگ جو و غازيان نداشت وچون فتح ساير قسمت هاي ايران وابسته به ماندگاري نيروي نظامي يا ايجاد اردوگاهي براي حضور مستمر نيروهاي جنگ جو بود خليفه دوم دستور داد تا سرزميني مناسب پيدا كنند و سلمان فارسي محل كوفه را براي اين منظور انتخاب كرد.3 در آن هنگام كوفه را به سبب وجود ريگ زاري از شن سرخ «سهله» مي گفتند. سعد بن ابي وقاص كه اين مكان را براي ايجاد اردوگاه مناسب ديد، به احداث آن اقدام كرد.4 در سال انتخاب اين منطقه به عنوان اردوگاه اختلاف نظر وجود دارد. تاريخ آن را از پانزدهم تا هجدهم هجري گفته اند، امّا اتفاق منابع تاريخي برهفدهم هجري است.5 جايي كه بعدها در آن شهر كوفه ساخته شد، ريگ زار و صحراي شن بود و به نظر مي رسد تا قبل از اسلام منطقه مسكوني نبود. اما با استناد به برخي از روايت هاي ايراني، اين جا شهري بود كه هوشنگ پيشدادي، از پادشاهان افسانه اي ايران باستان، آن را ساخت و سعد آن جا را تجديد بنا كرد.6 آن چه كه روشن است در اين مكان به هنگام حكومت ساسانيان قلعه و دژ وجود داشت و بدان سبب آن را قبل از اسلام «سورستان» مي ناميدند و سور در فارسي به معناي ديوار و حصار است.7 به هر حال، سعد بن ابي وقاص اين مكان را محل تمركز و تجمع سپاهيان اسلام قرار داد. هدف اصلي از هم زماني ساخت كوفه و بصره اين بود كه در جانب غربي شط فرات اردوگاهي ثابت براي سپاهيان باشد.8 ابتدا مسجد بزرگي در آن ساختند سپس بازارها و خانه ها در كنار آن بنا كردند و كم كم اين منطقه به شهر بزرگي تبديل شد و محله هايي در آن ايجاد شد كه هريك به قبيله اي خاص اختصاص داشت.9
براي شهر كوفه حاكماني از سوي خليفه تعيين مي شد كه نخستين آن سعد بن ابي وقاص، فاتح ايران، بود. پس از آن، خليفه، عمار بن ياسر و چندي بعد ابوموسي اشعري را والي اين شهر كرد تا اين كه در 36 ق، پس از جنگ جمل و شكست سپاه ناكثين، امام علي(عليه السلام) پايتخت را از مدينه به كوفه انتقال داد و از آن پس، مركز خلافت اسلامي حدود پنج سال به اين شهر منتقل شد. كوفه پس از صلح امام حسن، براي هميشه از پايتختي افتاد. ولي موقعيت استراتژيكي خويش را به سبب حضور نيروهاي جنگ جو حفظ كرد و در ميان شهرهاي عراق هم چنان به عنوان مركزيتي در برابر شام قرار داشت و آبستن حوادث زيادي شد. ياران و صحابه امام علي(عليه السلام) نداي حق طلبانه خويش را از اين شهر به گوش دمشق و معاويه رساندند. كساني چون حجر بن عدي، ميثم تمار، كميل بن زياد، عمروبن حمق خزاعي و... تا پاي جان در دفاع از علي(عليه السلام) و اهل بيت ايستادند. امروزه مزار باشكوه برخي از آنان حاكي از آن ايثارها و جان فشاني ها است.
با اين حال، كوفه در تاريخ خويش كارنامه اي درخشان برجاي نگذاشته است، مزاج رنگانگ مردم اين شهر، عهدشكني ها و پيمان شكني هاي آنان در دوره هاي متعدد، سست عنصري و جهالت آن ها، كه در عصر امام علي(عليه السلام) باعث ظهور جريان انحرافي خوارج و نيز واگذاري خلافت به بني اميه شد، مدعاي اين سخن است. و بالاتر از آن، دعوت نامه هاي فراوان مردم اين شهر و سپس بيوفايي به عهد خود به هنگام قيام امام حسين(عليه السلام) و عدم حمايت جدي از نماينده ايشان، مسلم بن عقيل، و سرانجام اهل بيت رسول الله، چهره اي نه چندان مطلوب از اين سرزمين و مردم آن ترسيم كرده است. با وجود اين، برخي از شيعيان و دوست داران اهل بيت در اين شهر كوشيدند تا وفاداري خود را به آرمان هايشان نشان دهند. توابين افرادي بودند كه خود براي امام حسين(عليه السلام) نامه نوشتند و او را به كوفه دعوت كردند ولي نتوانستند به او بپيوندند و در كربلا حضور يابند. لذا در سال 65 ق در يك قيام، جان خود را با خداي خويش معامله كردند و براي قبولي توبه خود از اين كوتاهي بزرگ، آن را با خون خود مُهر كردند. يك سال بعد، مختار ابن ابي عبيدة ثقفي، كه يكي از هدف هاي قيام خود را گرفتن انتقام خون شهيدان كربلا اعلام كرده بود، كوفه را تسخير كرد. مردم اين شهر و دوست داران اهل بيت جوان مردانه در كنار او ايستادند. بيشتر آنان از موالي و يا عجم بودند و بيست هزار تن از آنان در سپاه مختار حضور يافتند. گفته اند كه در سپاه او كسي جز به فارسي صحبت نمي كرد. مختار موفق شد با تلاش ابراهيم بن مالك اشتر، فرمانده سپاهش، سپاه عبيدالله بن زياد را در نزديكي كوفه شكست دهد و همه مسببان و عاملان شهادت امام حسين(عليه السلام) و اهل بيت او را به قتل برساند؛ اگرچه يك سال بعد، با شكست مختار، مصعب بن زبير، انتقام سختي از مردم كوفه گرفت و بسياري را قتل عام كرد.
در آغاز دعوت عباسي، كوفه يكي از مراكز استراتژيك و مهم دعوت بود و سفاح، نخستين خليفه عباسي، مدت كوتاهي در آن جا اقامت گزيد تا اين كه شهر هاشميه را به عنوان پايتخت خلافت اسلامي انتخاب كرد. از آن به بعد كوفه اهميت خود را از دست داد و تنها در ابتداي اين دوران به سبب آشكار شدن قبر مطهر امام علي(عليه السلام) در پشت شهر، رونق گذشته خود را بازيافت و به سبب توجه حاكمان و پادشاهان شيعي يا برخي از خليفه ها به مرقد امام علي(عليه السلام)، به كوفه نيز توجه خاصي شد و اين شهر نيز همانند ساير شهرهاي عراق محل حضور، سكونت و زيارت شيعيان گرديد. امروزه، كوفه شهري نسبتاً آباد است و موقعيت تجاري و اقتصادي قابل توجهي دارد. محصولات اين شهر عبارت است از خرما، برنج، گندم و جو.


پي نوشت ها:
1. اصطخري، المسالك والممالك، 83؛ ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علي موحد، 1/270.
2. ياقوت حموي، معجم البلدان 4/490.
3. طبري، تاريخ الطبري 3/145؛ ابن خلدون، العبر، 1/535.
4. بلاذري، فتوح البلدان، 38؛ طبري، همان، 14؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.
5. مقدسي، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم، 161.
6. مصاحب، دايرة المعارف فارسي، 2/2358؛ ژان اوتر، سفرنامه ژان اوتر، 255.
7. ياقوت حموي، همان، 4/490؛ بلاذري، همان، 388.
8. لسترنج، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، 81.
9. طبري، همان، 3/148، 149؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.

مسجدهاي مشهور كوفه

نامه الکترونیک چاپ

شهر كوفه چند مسجد دارد كه هر يك اهميت خاصي دارند. در اين جا مهم ترين مسجدهاي اين شهر به اختصار توصيف مي شود.

مسجد كوفه
تصويري قديمي از مسجد كوفه يكي از آثار مهم و زيارتي كوفه، مسجد تاريخي اين شهر است. اين مسجد شايد نخستين بنايي باشد كه به هنگام احداث شهر برپا كردند، زيرا وقتي سعد بن ابي وقاص اين منطقه را براي استقرار دائم سپاهيان و غازيان در نظر گرفت، نخستين اقدام او بناي مسجدي براي عبادت مردم بود. آنان ابتدا نقشه مفصل و جامعي براي بناي مسجد كشيدند و بر آن اساس مسجد را، كه محور و مركز اصلي شهر بود، ساختند. محدوده مسجد را با تيراندازي يك تيرانداز تعيين كردند كه در چهار سمت تير انداخت.1 دليل اين كار آن بود كه مي خواستند مساحت بسيار زيادي را به مسجد اختصاص دهند به گونه اي كه همه جنگجويان و ساكنان اين منطقه، كه به چهل هزار نفر مي رسيد، براي نماز در آن جا حضور يابند.
براي مطالعه بيشتر به اين بخش مراجعه نماييد.

مسجد سهله
يكي از مسجدهاي مهم و با فضيلت كوفه مسجد سهله يا سهيل است. اين مسجد منزل گاه و عبادت گاه بسياري از پيامبران از جمله حضرت ابراهيم(عليه السلام)، ادريس(عليه السلام)، خضر(عليه السلام)، و جايگاه برخي از امامان شيعه از جمله مقام امام صادق(عليه السلام)، امام سجاد(عليه السلام) بوده است و براساس روايت امام صادق(عليه السلام)، حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه الشريف) پس از ظهور در آن جا ساكن خواهد شد».
براي مطالعه بيشتر به اين بخش مراجعه نماييد.

مسجد صعصة بن صوحان
در صد متري مسجد سهله، مسجدي است كه در آن يكي از صحابه رسول خدا(صلّي الله عليه وآله) و يار باوفاي امام علي(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)، صعصعة بن صوحان، خاك شده است. او در جنگ هاي جمل و صفين در كنار امام علي(عليه السلام) حضور داشت و در دوران معاويه وادار شد روي منبر رود و علي(عليه السلام) را دشنام دهد اما او علي(عليه السلام) را به نيكي ياد كرد و برمعاويه لعنت فرستاد و معاويه نيز او را به بحرين تبعيد كرد تا در آن جا وفات يافت. بناي مسجد صعصعه در 1387 ق بازسازي شده و 160 متر مربع مساحت دارد.

مسجد زيد بن صوحان
زيد، برادر صعصعه، از صحابه رسول خدا(صلّي الله عليه وآله) و امام علي(عليه السلام) بود. او در جنگ نهاوند حضور يافت و ابتدا يكي از دستانش را قطع كردند. او با همان حال به جنگ ادامه داد تا در ركاب مقتدايش به شهادت رسيد. مسجدي در جنوب مسجد سهله به نام اين صحابه بزرگوار وجود دارد كه خود آن را بنا كرده است. بناي اصلي آن تخريب شده و در 1395ق بناي جديدي به جاي آن ساخته اند. اين مسجد 165 متر مربع مساحت دارد.

مسجد حمراء
گويند اين مسجد محل دفن حضرت يونس است و برخي هم گفته اند: « اين جا محلي است كه ماهي، يونس را از شكم خود بيرون انداخت ». در اين خصوص از امام علي(عليه السلام) روايتي نقل است كه فرموده اند: « مسجد حمراء در جاي بستاني است كه قبر برادرم يونس بن متي در آن جا است ». امير المؤمنين(عليه السلام) در اين مكان نمازگزارده اند.
حمراء به معناي سرخ گون است. در صدر اسلام به موالي و ايرانيان، حمراء مي گفتند، آنان عمدتاً در سپاه مختار به عنوان نيروي داوطلب او حضور يافته بودند.

مسجد جُعفي
اين مسجد، بر حسب روايتي، شاهد عبادت و نماز امام علي(عليه السلام) بوده است. منظور از جعفي قبيله جعفي است كه جابر بن يزيد جعفي، از راويان و اصحاب امام باقر، از ميان آن قبيله برخاسته است.

مسجد بني كاهل
به مسجد امير المؤمنين نيز معروف است و امام علي(عليه السلام) و امام صادق(عليه السلام) در اين مسجد نماز گزارده اند. امروزه از آن جز پايه و بخشي از مأذنه چيزي باقي نمانده است. بني كاهل بن اسد بن خزيمه تيره اي از بني اسد هستند.

در كوفه مسجدهاي ملعونه اي هم بود كه امروز اثري از آن ها نيست از جمله مسجد ثقيف، متعلق به مغيرة بن شعبه از ياران معاويه و راويان حديث هاي جعلي؛ مسجد اشعث، متعلق به اشعث بن قيس كندي، از ياران سياسي و فرصت طلب امام علي(عليه السلام)، كه پنهاني با معاويه ارتباط داشت. وي كارنامه مطلوبي از خود در حمايت از امام علي(عليه السلام) برجا نگذاشت؛ مسجد شبث بن ربعي كه از ياران عبيد الله بن زياد و جزو خوارج بود و در حادثه كربلا نيز حضور داشت.

موقعيت جغرافيايي و تاريخي كوفه

نامه الکترونیک چاپ

كوفه پايتخت دوران خلافت امام علي(عليه السلام) در هشت كيلومتري شرق نجف اشرف بركرانه رود فرات قرار دارد. اين سرزمين 22 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و در شرق آن رود فرات، در غرب آن صحرا، در جنوب غربي آن شهر باستاني حيره(شش كيلومتري آن) و در شمال شرقي آن ذي الكفل واقع شده است. به سبب همين نزديكي به فرات، كه در سه كيلومتري شرق آن قرار دارد، و نيز جاري بودن يكي از شاخه هاي فرات در شرق آن،1 زمين هاي اطراف شهر حاصل خيز است و به گفته اصطخري «به همين سبب آب و هواي كوفه از بصره خوش تر است».2 در شش كيلومتري كوفه، شهر باستاني حيره قرار دارد كه در فصل هاي پيشين در مورد سابقه تاريخي آن سخن گفتيم.
به هنگام هجوم سپاه اسلام به ايران و تسخير مدائن، اين شهر آب و هواي مطلوبي براي حضور دائمي نيروهاي جنگ جو و غازيان نداشت وچون فتح ساير قسمت هاي ايران وابسته به ماندگاري نيروي نظامي يا ايجاد اردوگاهي براي حضور مستمر نيروهاي جنگ جو بود خليفه دوم دستور داد تا سرزميني مناسب پيدا كنند و سلمان فارسي محل كوفه را براي اين منظور انتخاب كرد.3 در آن هنگام كوفه را به سبب وجود ريگ زاري از شن سرخ «سهله» مي گفتند. سعد بن ابي وقاص كه اين مكان را براي ايجاد اردوگاه مناسب ديد، به احداث آن اقدام كرد.4 در سال انتخاب اين منطقه به عنوان اردوگاه اختلاف نظر وجود دارد. تاريخ آن را از پانزدهم تا هجدهم هجري گفته اند، امّا اتفاق منابع تاريخي برهفدهم هجري است.5 جايي كه بعدها در آن شهر كوفه ساخته شد، ريگ زار و صحراي شن بود و به نظر مي رسد تا قبل از اسلام منطقه مسكوني نبود. اما با استناد به برخي از روايت هاي ايراني، اين جا شهري بود كه هوشنگ پيشدادي، از پادشاهان افسانه اي ايران باستان، آن را ساخت و سعد آن جا را تجديد بنا كرد.6 آن چه كه روشن است در اين مكان به هنگام حكومت ساسانيان قلعه و دژ وجود داشت و بدان سبب آن را قبل از اسلام «سورستان» مي ناميدند و سور در فارسي به معناي ديوار و حصار است.7 به هر حال، سعد بن ابي وقاص اين مكان را محل تمركز و تجمع سپاهيان اسلام قرار داد. هدف اصلي از هم زماني ساخت كوفه و بصره اين بود كه در جانب غربي شط فرات اردوگاهي ثابت براي سپاهيان باشد.8 ابتدا مسجد بزرگي در آن ساختند سپس بازارها و خانه ها در كنار آن بنا كردند و كم كم اين منطقه به شهر بزرگي تبديل شد و محله هايي در آن ايجاد شد كه هريك به قبيله اي خاص اختصاص داشت.9
براي شهر كوفه حاكماني از سوي خليفه تعيين مي شد كه نخستين آن سعد بن ابي وقاص، فاتح ايران، بود. پس از آن، خليفه، عمار بن ياسر و چندي بعد ابوموسي اشعري را والي اين شهر كرد تا اين كه در 36 ق، پس از جنگ جمل و شكست سپاه ناكثين، امام علي(عليه السلام) پايتخت را از مدينه به كوفه انتقال داد و از آن پس، مركز خلافت اسلامي حدود پنج سال به اين شهر منتقل شد. كوفه پس از صلح امام حسن، براي هميشه از پايتختي افتاد. ولي موقعيت استراتژيكي خويش را به سبب حضور نيروهاي جنگ جو حفظ كرد و در ميان شهرهاي عراق هم چنان به عنوان مركزيتي در برابر شام قرار داشت و آبستن حوادث زيادي شد. ياران و صحابه امام علي(عليه السلام) نداي حق طلبانه خويش را از اين شهر به گوش دمشق و معاويه رساندند. كساني چون حجر بن عدي، ميثم تمار، كميل بن زياد، عمروبن حمق خزاعي و... تا پاي جان در دفاع از علي(عليه السلام) و اهل بيت ايستادند. امروزه مزار باشكوه برخي از آنان حاكي از آن ايثارها و جان فشاني ها است.
با اين حال، كوفه در تاريخ خويش كارنامه اي درخشان برجاي نگذاشته است، مزاج رنگانگ مردم اين شهر، عهدشكني ها و پيمان شكني هاي آنان در دوره هاي متعدد، سست عنصري و جهالت آن ها، كه در عصر امام علي(عليه السلام) باعث ظهور جريان انحرافي خوارج و نيز واگذاري خلافت به بني اميه شد، مدعاي اين سخن است. و بالاتر از آن، دعوت نامه هاي فراوان مردم اين شهر و سپس بيوفايي به عهد خود به هنگام قيام امام حسين(عليه السلام) و عدم حمايت جدي از نماينده ايشان، مسلم بن عقيل، و سرانجام اهل بيت رسول الله، چهره اي نه چندان مطلوب از اين سرزمين و مردم آن ترسيم كرده است. با وجود اين، برخي از شيعيان و دوست داران اهل بيت در اين شهر كوشيدند تا وفاداري خود را به آرمان هايشان نشان دهند. توابين افرادي بودند كه خود براي امام حسين(عليه السلام) نامه نوشتند و او را به كوفه دعوت كردند ولي نتوانستند به او بپيوندند و در كربلا حضور يابند. لذا در سال 65 ق در يك قيام، جان خود را با خداي خويش معامله كردند و براي قبولي توبه خود از اين كوتاهي بزرگ، آن را با خون خود مُهر كردند. يك سال بعد، مختار ابن ابي عبيدة ثقفي، كه يكي از هدف هاي قيام خود را گرفتن انتقام خون شهيدان كربلا اعلام كرده بود، كوفه را تسخير كرد. مردم اين شهر و دوست داران اهل بيت جوان مردانه در كنار او ايستادند. بيشتر آنان از موالي و يا عجم بودند و بيست هزار تن از آنان در سپاه مختار حضور يافتند. گفته اند كه در سپاه او كسي جز به فارسي صحبت نمي كرد. مختار موفق شد با تلاش ابراهيم بن مالك اشتر، فرمانده سپاهش، سپاه عبيدالله بن زياد را در نزديكي كوفه شكست دهد و همه مسببان و عاملان شهادت امام حسين(عليه السلام) و اهل بيت او را به قتل برساند؛ اگرچه يك سال بعد، با شكست مختار، مصعب بن زبير، انتقام سختي از مردم كوفه گرفت و بسياري را قتل عام كرد.
در آغاز دعوت عباسي، كوفه يكي از مراكز استراتژيك و مهم دعوت بود و سفاح، نخستين خليفه عباسي، مدت كوتاهي در آن جا اقامت گزيد تا اين كه شهر هاشميه را به عنوان پايتخت خلافت اسلامي انتخاب كرد. از آن به بعد كوفه اهميت خود را از دست داد و تنها در ابتداي اين دوران به سبب آشكار شدن قبر مطهر امام علي(عليه السلام) در پشت شهر، رونق گذشته خود را بازيافت و به سبب توجه حاكمان و پادشاهان شيعي يا برخي از خليفه ها به مرقد امام علي(عليه السلام)، به كوفه نيز توجه خاصي شد و اين شهر نيز همانند ساير شهرهاي عراق محل حضور، سكونت و زيارت شيعيان گرديد. امروزه، كوفه شهري نسبتاً آباد است و موقعيت تجاري و اقتصادي قابل توجهي دارد. محصولات اين شهر عبارت است از خرما، برنج، گندم و جو.


پي نوشت ها:
1. اصطخري، المسالك والممالك، 83؛ ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علي موحد، 1/270.
2. ياقوت حموي، معجم البلدان 4/490.
3. طبري، تاريخ الطبري 3/145؛ ابن خلدون، العبر، 1/535.
4. بلاذري، فتوح البلدان، 38؛ طبري، همان، 14؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.
5. مقدسي، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم، 161.
6. مصاحب، دايرة المعارف فارسي، 2/2358؛ ژان اوتر، سفرنامه ژان اوتر، 255.
7. ياقوت حموي، همان، 4/490؛ بلاذري، همان، 388.
8. لسترنج، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، 81.
9. طبري، همان، 3/148، 149؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.

منبع: عتبات عاليات عراق؛ دكتر اصغر قائدان

جايگاههاي زيارتي کوفه

نامه الکترونیک چاپ

مسجد جامع کوفه: يکي از چهار مسجد مهم و مقدّس جهان اسلام (پس از مساجد مکه، مدينه و بصره) است. اين مسجد نخستين ساختمان شهر جديد التأسيس کوفه در سال 17هـ.ق. بود. مسجدي است مربع به طول 110 متر و عرض 116 متر، صحني وسيع و بدون سقف و ديواري عظيم و مرتفع دارد; همانند برج و باروهاي شهرهاي کهن، که در دوران عضدالدوله ديلمي ساخته شده است. اين مسجد گنجايش چهل هزارنفر را دارد.

آرامگاه ميثم تَمّار: وي يکي از ياران با وفا و فداکار اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) بود که بر اثر پايداري در ايمان به آن حضرت به شهادت رسيد، امروزه آرامگاه او در فاصله 300 متري از مسجد کوفه و در آغاز بزرگراه نجف ـ کوفه قرار دارد.

قصر دار الاماره؛ يا مقر والي کوفه: اين ساختمان کهن ترين ساختمان اسلامي در عراق بشمار مي رود و به دست سعد ابن ابي وقاص در سال 17هـ.ق. پس از ساختمان مسجد کوفه ساخته شد. دارالاماره ساختماني است مربع شکل به ابعاد 36/110 متر و 24/110 متر که امروزه تنها پايه ها و برخي ديوارهاي فروريخته آن باقي مانده است. اين قصر يکي از ساختمانهاي عبرت انگيز روزگار است. در آن قصر مسلم به شهادت رسيد و سر مبارک امام حسين(عليه السلام) و شهداي کربلا به نمايش گذاشته شد و سپس سرهاي قاتلان آن بزرگواران از سوي انتقام گيرندگان به نمايش در آمد. آنگاه ظالمان ديگري سرهاي اين انتقام گيرندگان را بريدند و در آن به نمايش گذاشتند.

مسجد سَهْله: يکي از مساجد مبارک شهر کوفه است، و روايات فراواني در فضيلت عبادت در آن مسجد آمده است. اين مسجد در فاصله دوکيلومتري غرب مسجد کوفه واقع است و از صحني وسيع به ابعاد 140 متر و 125 متر با ديواري مرتفع تشکيل گرديده و در آن محرابهاي متعددي قرار دارد که منسوب به معصومان(عليهم السلام) مي باشد و در ميانه سمت جنوب مسجد جايگاه بزرگي است که بر روي گنبدي قرار دارد و به «مقام حضرت حجت(عليه السلام)» مشهور است.

مسجد صَعْصعة بن صُوحان: صعصعه يکي از ياران با وفاي اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود. اين مسجد که عبادتگاه وي است، در نزديکي مسجد سهله قرار دارد.

مسجد زيد بن صعصعه
: اين مسجد مبارک نيز در نزديکي مسجد پيشين قرار دارد.

مقام يونس(عليه السلام): اين جايگاه که امروزه شکل و هيئت مسجد دارد، در ميان عامه مردم به غلط به آرامگاه حضرت يونس بن مَتي(عليه السلام) شهرت يافته است. در قسمتي از گنبد خانه آن، محرابي است که گفته مي شود امير مؤمنان(عليه السلام) در آنجا نماز گزارده است. اين مقام امروزه در کنار رودخانه فرات و در فاصله يک کيلومتري از مسجد کوفه واقع است و بنابر برخي روايات، حضرت يونس در اين جا از شکم نهنگ بيرون انداخته شد. بايد افزود که آرامگاه حضرت يونس(عليه السلام) در شهر موصل بر بلنداي تپه اي قرار دارد و داراي گنبد و صحن و سرا است.

آرامگاه ابراهيم الغمر: او ابراهيم فرزند حسن مُثنّي فرزند امام حسن مجتبي(عليه السلام)است، قبر او در سمت مغرب قبر ميثم تمار در محله اي به نام «حَيّ کِندَه» مي باشد. او جد سادات طباطبايي است.

منبع: اماکن زيارتي و سياحتي عراق؛ محمّد رضا قمي

+   90/02/26     محمد جواد  |