مسجد کوفه، نگین طلایی شهر مقدس نجف + عکس
مسجدهاي مشهور كوفه
شهر كوفه چند مسجد دارد كه هر يك اهميت خاصي دارند. در اين جا مهم ترين مسجدهاي اين شهر به اختصار توصيف مي شود.
مسجد كوفه
تصويري قديمي از مسجد كوفه يكي از آثار مهم و زيارتي كوفه، مسجد تاريخي اين شهر است. اين مسجد شايد نخستين بنايي باشد كه به هنگام احداث شهر برپا كردند، زيرا وقتي سعد بن ابي وقاص اين منطقه را براي استقرار دائم سپاهيان و غازيان در نظر گرفت، نخستين اقدام او بناي مسجدي براي عبادت مردم بود. آنان ابتدا نقشه مفصل و جامعي براي بناي مسجد كشيدند و بر آن اساس مسجد را، كه محور و مركز اصلي شهر بود، ساختند. محدوده مسجد را با تيراندازي يك تيرانداز تعيين كردند كه در چهار سمت تير انداخت.1 دليل اين كار آن بود كه مي خواستند مساحت بسيار زيادي را به مسجد اختصاص دهند به گونه اي كه همه جنگجويان و ساكنان اين منطقه، كه به چهل هزار نفر مي رسيد، براي نماز در آن جا حضور يابند. براي مطالعه بيشتر به اين بخش مراجعه نماييد.
مسجد سهله
يكي از مسجدهاي مهم و با فضيلت كوفه مسجد سهله يا سهيل است. اين مسجد منزل گاه و عبادت گاه بسياري از پيامبران از جمله حضرت ابراهيم(عليه السلام)، ادريس(عليه السلام)، خضر(عليه السلام)، و جايگاه برخي از امامان شيعه از جمله مقام امام صادق(عليه السلام)، امام سجاد(عليه السلام) بوده است و براساس روايت امام صادق(عليه السلام)، حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه الشريف) پس از ظهور در آن جا ساكن خواهد شد». براي مطالعه بيشتر به اين بخش مراجعه نماييد.
مسجد صعصة بن صوحان
در صد متري مسجد سهله، مسجدي است كه در آن يكي از صحابه رسول خدا(صلّي الله عليه وآله) و يار باوفاي امام علي(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام)، صعصعة بن صوحان، خاك شده است. او در جنگ هاي جمل و صفين در كنار امام علي(عليه السلام) حضور داشت و در دوران معاويه وادار شد روي منبر رود و علي(عليه السلام) را دشنام دهد اما او علي(عليه السلام) را به نيكي ياد كرد و برمعاويه لعنت فرستاد و معاويه نيز او را به بحرين تبعيد كرد تا در آن جا وفات يافت. بناي مسجد صعصعه در 1387 ق بازسازي شده و 160 متر مربع مساحت دارد.
مسجد زيد بن صوحان
زيد، برادر صعصعه، از صحابه رسول خدا(صلّي الله عليه وآله) و امام علي(عليه السلام) بود. او در جنگ نهاوند حضور يافت و ابتدا يكي از دستانش را قطع كردند. او با همان حال به جنگ ادامه داد تا در ركاب مقتدايش به شهادت رسيد. مسجدي در جنوب مسجد سهله به نام اين صحابه بزرگوار وجود دارد كه خود آن را بنا كرده است. بناي اصلي آن تخريب شده و در 1395ق بناي جديدي به جاي آن ساخته اند. اين مسجد 165 متر مربع مساحت دارد.
مسجد حمراء
گويند اين مسجد محل دفن حضرت يونس است و برخي هم گفته اند: « اين جا محلي است كه ماهي، يونس را از شكم خود بيرون انداخت ». در اين خصوص از امام علي(عليه السلام) روايتي نقل است كه فرموده اند: « مسجد حمراء در جاي بستاني است كه قبر برادرم يونس بن متي در آن جا است ». امير المؤمنين(عليه السلام) در اين مكان نمازگزارده اند.
حمراء به معناي سرخ گون است. در صدر اسلام به موالي و ايرانيان، حمراء مي گفتند، آنان عمدتاً در سپاه مختار به عنوان نيروي داوطلب او حضور يافته بودند.
مسجد جُعفي
اين مسجد، بر حسب روايتي، شاهد عبادت و نماز امام علي(عليه السلام) بوده است. منظور از جعفي قبيله جعفي است كه جابر بن يزيد جعفي، از راويان و اصحاب امام باقر، از ميان آن قبيله برخاسته است.
مسجد بني كاهل
به مسجد امير المؤمنين نيز معروف است و امام علي(عليه السلام) و امام صادق(عليه السلام) در اين مسجد نماز گزارده اند. امروزه از آن جز پايه و بخشي از مأذنه چيزي باقي نمانده است. بني كاهل بن اسد بن خزيمه تيره اي از بني اسد هستند.
در كوفه مسجدهاي ملعونه اي هم بود كه امروز اثري از آن ها نيست از جمله مسجد ثقيف، متعلق به مغيرة بن شعبه از ياران معاويه و راويان حديث هاي جعلي؛ مسجد اشعث، متعلق به اشعث بن قيس كندي، از ياران سياسي و فرصت طلب امام علي(عليه السلام)، كه پنهاني با معاويه ارتباط داشت. وي كارنامه مطلوبي از خود در حمايت از امام علي(عليه السلام) برجا نگذاشت؛ مسجد شبث بن ربعي كه از ياران عبيد الله بن زياد و جزو خوارج بود و در حادثه كربلا نيز حضور داشت.
موقعيت جغرافيايي و تاريخي كوفه
كوفه پايتخت دوران خلافت امام علي(عليه السلام) در هشت كيلومتري شرق نجف اشرف بركرانه رود فرات قرار دارد. اين سرزمين 22 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و در شرق آن رود فرات، در غرب آن صحرا، در جنوب غربي آن شهر باستاني حيره(شش كيلومتري آن) و در شمال شرقي آن ذي الكفل واقع شده است. به سبب همين نزديكي به فرات، كه در سه كيلومتري شرق آن قرار دارد، و نيز جاري بودن يكي از شاخه هاي فرات در شرق آن،1 زمين هاي اطراف شهر حاصل خيز است و به گفته اصطخري «به همين سبب آب و هواي كوفه از بصره خوش تر است».2 در شش كيلومتري كوفه، شهر باستاني حيره قرار دارد كه در فصل هاي پيشين در مورد سابقه تاريخي آن سخن گفتيم.
به هنگام هجوم سپاه اسلام به ايران و تسخير مدائن، اين شهر آب و هواي مطلوبي براي حضور دائمي نيروهاي جنگ جو و غازيان نداشت وچون فتح ساير قسمت هاي ايران وابسته به ماندگاري نيروي نظامي يا ايجاد اردوگاهي براي حضور مستمر نيروهاي جنگ جو بود خليفه دوم دستور داد تا سرزميني مناسب پيدا كنند و سلمان فارسي محل كوفه را براي اين منظور انتخاب كرد.3 در آن هنگام كوفه را به سبب وجود ريگ زاري از شن سرخ «سهله» مي گفتند. سعد بن ابي وقاص كه اين مكان را براي ايجاد اردوگاه مناسب ديد، به احداث آن اقدام كرد.4 در سال انتخاب اين منطقه به عنوان اردوگاه اختلاف نظر وجود دارد. تاريخ آن را از پانزدهم تا هجدهم هجري گفته اند، امّا اتفاق منابع تاريخي برهفدهم هجري است.5 جايي كه بعدها در آن شهر كوفه ساخته شد، ريگ زار و صحراي شن بود و به نظر مي رسد تا قبل از اسلام منطقه مسكوني نبود. اما با استناد به برخي از روايت هاي ايراني، اين جا شهري بود كه هوشنگ پيشدادي، از پادشاهان افسانه اي ايران باستان، آن را ساخت و سعد آن جا را تجديد بنا كرد.6 آن چه كه روشن است در اين مكان به هنگام حكومت ساسانيان قلعه و دژ وجود داشت و بدان سبب آن را قبل از اسلام «سورستان» مي ناميدند و سور در فارسي به معناي ديوار و حصار است.7 به هر حال، سعد بن ابي وقاص اين مكان را محل تمركز و تجمع سپاهيان اسلام قرار داد. هدف اصلي از هم زماني ساخت كوفه و بصره اين بود كه در جانب غربي شط فرات اردوگاهي ثابت براي سپاهيان باشد.8 ابتدا مسجد بزرگي در آن ساختند سپس بازارها و خانه ها در كنار آن بنا كردند و كم كم اين منطقه به شهر بزرگي تبديل شد و محله هايي در آن ايجاد شد كه هريك به قبيله اي خاص اختصاص داشت.9
براي شهر كوفه حاكماني از سوي خليفه تعيين مي شد كه نخستين آن سعد بن ابي وقاص، فاتح ايران، بود. پس از آن، خليفه، عمار بن ياسر و چندي بعد ابوموسي اشعري را والي اين شهر كرد تا اين كه در 36 ق، پس از جنگ جمل و شكست سپاه ناكثين، امام علي(عليه السلام) پايتخت را از مدينه به كوفه انتقال داد و از آن پس، مركز خلافت اسلامي حدود پنج سال به اين شهر منتقل شد. كوفه پس از صلح امام حسن، براي هميشه از پايتختي افتاد. ولي موقعيت استراتژيكي خويش را به سبب حضور نيروهاي جنگ جو حفظ كرد و در ميان شهرهاي عراق هم چنان به عنوان مركزيتي در برابر شام قرار داشت و آبستن حوادث زيادي شد. ياران و صحابه امام علي(عليه السلام) نداي حق طلبانه خويش را از اين شهر به گوش دمشق و معاويه رساندند. كساني چون حجر بن عدي، ميثم تمار، كميل بن زياد، عمروبن حمق خزاعي و... تا پاي جان در دفاع از علي(عليه السلام) و اهل بيت ايستادند. امروزه مزار باشكوه برخي از آنان حاكي از آن ايثارها و جان فشاني ها است.
با اين حال، كوفه در تاريخ خويش كارنامه اي درخشان برجاي نگذاشته است، مزاج رنگانگ مردم اين شهر، عهدشكني ها و پيمان شكني هاي آنان در دوره هاي متعدد، سست عنصري و جهالت آن ها، كه در عصر امام علي(عليه السلام) باعث ظهور جريان انحرافي خوارج و نيز واگذاري خلافت به بني اميه شد، مدعاي اين سخن است. و بالاتر از آن، دعوت نامه هاي فراوان مردم اين شهر و سپس بيوفايي به عهد خود به هنگام قيام امام حسين(عليه السلام) و عدم حمايت جدي از نماينده ايشان، مسلم بن عقيل، و سرانجام اهل بيت رسول الله، چهره اي نه چندان مطلوب از اين سرزمين و مردم آن ترسيم كرده است. با وجود اين، برخي از شيعيان و دوست داران اهل بيت در اين شهر كوشيدند تا وفاداري خود را به آرمان هايشان نشان دهند. توابين افرادي بودند كه خود براي امام حسين(عليه السلام) نامه نوشتند و او را به كوفه دعوت كردند ولي نتوانستند به او بپيوندند و در كربلا حضور يابند. لذا در سال 65 ق در يك قيام، جان خود را با خداي خويش معامله كردند و براي قبولي توبه خود از اين كوتاهي بزرگ، آن را با خون خود مُهر كردند. يك سال بعد، مختار ابن ابي عبيدة ثقفي، كه يكي از هدف هاي قيام خود را گرفتن انتقام خون شهيدان كربلا اعلام كرده بود، كوفه را تسخير كرد. مردم اين شهر و دوست داران اهل بيت جوان مردانه در كنار او ايستادند. بيشتر آنان از موالي و يا عجم بودند و بيست هزار تن از آنان در سپاه مختار حضور يافتند. گفته اند كه در سپاه او كسي جز به فارسي صحبت نمي كرد. مختار موفق شد با تلاش ابراهيم بن مالك اشتر، فرمانده سپاهش، سپاه عبيدالله بن زياد را در نزديكي كوفه شكست دهد و همه مسببان و عاملان شهادت امام حسين(عليه السلام) و اهل بيت او را به قتل برساند؛ اگرچه يك سال بعد، با شكست مختار، مصعب بن زبير، انتقام سختي از مردم كوفه گرفت و بسياري را قتل عام كرد.
در آغاز دعوت عباسي، كوفه يكي از مراكز استراتژيك و مهم دعوت بود و سفاح، نخستين خليفه عباسي، مدت كوتاهي در آن جا اقامت گزيد تا اين كه شهر هاشميه را به عنوان پايتخت خلافت اسلامي انتخاب كرد. از آن به بعد كوفه اهميت خود را از دست داد و تنها در ابتداي اين دوران به سبب آشكار شدن قبر مطهر امام علي(عليه السلام) در پشت شهر، رونق گذشته خود را بازيافت و به سبب توجه حاكمان و پادشاهان شيعي يا برخي از خليفه ها به مرقد امام علي(عليه السلام)، به كوفه نيز توجه خاصي شد و اين شهر نيز همانند ساير شهرهاي عراق محل حضور، سكونت و زيارت شيعيان گرديد. امروزه، كوفه شهري نسبتاً آباد است و موقعيت تجاري و اقتصادي قابل توجهي دارد. محصولات اين شهر عبارت است از خرما، برنج، گندم و جو.
پي نوشت ها:
1. اصطخري، المسالك والممالك، 83؛ ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علي موحد، 1/270.
2. ياقوت حموي، معجم البلدان 4/490.
3. طبري، تاريخ الطبري 3/145؛ ابن خلدون، العبر، 1/535.
4. بلاذري، فتوح البلدان، 38؛ طبري، همان، 14؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.
5. مقدسي، احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم، 161.
6. مصاحب، دايرة المعارف فارسي، 2/2358؛ ژان اوتر، سفرنامه ژان اوتر، 255.
7. ياقوت حموي، همان، 4/490؛ بلاذري، همان، 388.
8. لسترنج، جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي، 81.
9. طبري، همان، 3/148، 149؛ ياقوت حموي، همان، 4/491.
منبع: عتبات عاليات عراق؛ دكتر اصغر قائدان
جايگاههاي زيارتي کوفه
مسجد جامع کوفه: يکي از چهار مسجد مهم و مقدّس جهان اسلام (پس از مساجد مکه، مدينه و بصره) است. اين مسجد نخستين ساختمان شهر جديد التأسيس کوفه در سال 17هـ.ق. بود. مسجدي است مربع به طول 110 متر و عرض 116 متر، صحني وسيع و بدون سقف و ديواري عظيم و مرتفع دارد; همانند برج و باروهاي شهرهاي کهن، که در دوران عضدالدوله ديلمي ساخته شده است. اين مسجد گنجايش چهل هزارنفر را دارد.
آرامگاه ميثم تَمّار: وي يکي از ياران با وفا و فداکار اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) بود که بر اثر پايداري در ايمان به آن حضرت به شهادت رسيد، امروزه آرامگاه او در فاصله 300 متري از مسجد کوفه و در آغاز بزرگراه نجف ـ کوفه قرار دارد.
قصر دار الاماره؛ يا مقر والي کوفه: اين ساختمان کهن ترين ساختمان اسلامي در عراق بشمار مي رود و به دست سعد ابن ابي وقاص در سال 17هـ.ق. پس از ساختمان مسجد کوفه ساخته شد. دارالاماره ساختماني است مربع شکل به ابعاد 36/110 متر و 24/110 متر که امروزه تنها پايه ها و برخي ديوارهاي فروريخته آن باقي مانده است. اين قصر يکي از ساختمانهاي عبرت انگيز روزگار است. در آن قصر مسلم به شهادت رسيد و سر مبارک امام حسين(عليه السلام) و شهداي کربلا به نمايش گذاشته شد و سپس سرهاي قاتلان آن بزرگواران از سوي انتقام گيرندگان به نمايش در آمد. آنگاه ظالمان ديگري سرهاي اين انتقام گيرندگان را بريدند و در آن به نمايش گذاشتند.
مسجد سَهْله: يکي از مساجد مبارک شهر کوفه است، و روايات فراواني در فضيلت عبادت در آن مسجد آمده است. اين مسجد در فاصله دوکيلومتري غرب مسجد کوفه واقع است و از صحني وسيع به ابعاد 140 متر و 125 متر با ديواري مرتفع تشکيل گرديده و در آن محرابهاي متعددي قرار دارد که منسوب به معصومان(عليهم السلام) مي باشد و در ميانه سمت جنوب مسجد جايگاه بزرگي است که بر روي گنبدي قرار دارد و به «مقام حضرت حجت(عليه السلام)» مشهور است.
مسجد صَعْصعة بن صُوحان: صعصعه يکي از ياران با وفاي اميرالمؤمنين(عليه السلام) بود. اين مسجد که عبادتگاه وي است، در نزديکي مسجد سهله قرار دارد.
مسجد زيد بن صعصعه: اين مسجد مبارک نيز در نزديکي مسجد پيشين قرار دارد.
مقام يونس(عليه السلام): اين جايگاه که امروزه شکل و هيئت مسجد دارد، در ميان عامه مردم به غلط به آرامگاه حضرت يونس بن مَتي(عليه السلام) شهرت يافته است. در قسمتي از گنبد خانه آن، محرابي است که گفته مي شود امير مؤمنان(عليه السلام) در آنجا نماز گزارده است. اين مقام امروزه در کنار رودخانه فرات و در فاصله يک کيلومتري از مسجد کوفه واقع است و بنابر برخي روايات، حضرت يونس در اين جا از شکم نهنگ بيرون انداخته شد. بايد افزود که آرامگاه حضرت يونس(عليه السلام) در شهر موصل بر بلنداي تپه اي قرار دارد و داراي گنبد و صحن و سرا است.
آرامگاه ابراهيم الغمر: او ابراهيم فرزند حسن مُثنّي فرزند امام حسن مجتبي(عليه السلام)است، قبر او در سمت مغرب قبر ميثم تمار در محله اي به نام «حَيّ کِندَه» مي باشد. او جد سادات طباطبايي است.
منبع: اماکن زيارتي و سياحتي عراق؛ محمّد رضا قمي
